घाटटेमनीत सारस संवर्धन व नैसर्गिक शेतीचा देशातील पहिला प्रयोग; गोंदियात शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण

गोंदिया जिल्ह्यातील सारस पक्ष्यांचे संवर्धन करणे, त्यांचे नैसर्गिक अधिवास सुरक्षित ठेवणे आणि पर्यावरणाला पूरक अशा टिकाऊ शेतीला चालना देणे, या उद्देशाने सारस अधिवास क्षेत्रातील शेतकऱ्यांसाठी जिल्हास्तरीय प्रशिक्षण घेण्यात आले. 'सारस पक्षी संवर्धन व नैसर्गिक शेती' या विषयावरील हा कार्यक्रम दि. ३० रोजी जिल्हाधिकारी कार्यालयातील जिल्हा नियोजन समिती सभागृहात पार पडला. मित्रा, जिल्हा शासन आणि गुजरात नैसर्गिक शेती विज्ञान विद्यापीठ यांनी मिळून तो आयोजित केला होता.

मुख्यमंत्र्यांच्या संकल्पनेनुसार येत्या दोन वर्षांत राज्यात २५ लाख हेक्टर क्षेत्रावर नैसर्गिक शेती पोहोचवायची आहे. त्या उद्दिष्टाचा भाग म्हणून गोंदिया जिल्ह्यात महत्त्वाचे पाऊल उचलले जात आहे. आमगाव तालुक्यातील घाटटेमनी गावात सारस पक्ष्यांचा अधिवास असलेल्या सुमारे १०० एकर शेतीवर सारस संवर्धन आणि नैसर्गिक शेती हे दोन्ही एकत्र राबविणारा देशातील पहिला पथदर्शी प्रकल्प करण्याचे नियोजन आहे. शेतकऱ्यांचे उत्पन्न, मातीचे आरोग्य, जैवविविधता आणि सारसांचा अधिवास यांचा एकत्र विचार यात केला जाणार आहे.

प्रकल्पाची पुढील अंमलबजावणी, नियमित देखरेख आणि मार्गदर्शन यासाठी जिल्हाधिकारी, गोंदिया यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हास्तरीय नैसर्गिक शेती समिती स्थापन करण्यात आली आहे. ही समिती विविध विभागांत समन्वय साधेल आणि प्रकल्पाची गती, शेतकऱ्यांचा सहभाग व प्रत्यक्ष कामांचा वेळोवेळी आढावा घेईल.

या प्रकल्पामुळे सारसांच्या अधिवासासह स्थानिक जैवविविधता जपली जाईल, तसेच रासायनिक निविष्ठांवरील अवलंबित्व कमी झाल्याने शेतकऱ्यांच्या उत्पादन खर्चात बचत होईल, अशी अपेक्षा आहे. बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी (BNHS) आणि सेवा (SEWA) संस्था प्रकल्पात सक्रिय सहभागी होतील. मुख्यमंत्री कार्यालय, मित्रा मुंबई, जिल्हा शासन, कृषी विभाग, आत्मा आणि वन विभागही समन्वयाने सहभागी राहतील.

तांत्रिक मार्गदर्शन मिळावे म्हणून महाराष्ट्र शासनाच्या 'मित्रा' संस्थेने गुजरातमधील हलोल येथील गुजरात नैसर्गिक शेती विज्ञान विद्यापीठाशी सामंजस्य करार केला आहे. नैसर्गिक शेतीला वाहिलेले जगातील पहिले विद्यापीठ म्हणून ते ओळखले जाते. तेथील तज्ज्ञांकडून नैसर्गिक शेती पद्धती, जैविक निविष्ठा, मृदा आरोग्य, प्रात्यक्षिके आणि शेतकऱ्यांची क्षमता बांधणी यासाठी मार्गदर्शन मिळणार आहे.

प्रशिक्षणाच्या सुरुवातीला जिल्हा अधीक्षक कृषी अधिकारी तथा आत्माचे प्रकल्प संचालक निलेश कानवडे यांनी प्रास्ताविक करून या प्रशिक्षणाची गरज सांगितली. मुख्यमंत्री कार्यालयातील वरिष्ठ सल्लागार (कृषी) डॉ. परशराम पाटील यांनी सारस संवर्धनाची पार्श्वभूमी, जैवविविधतेचे महत्त्व आणि नैसर्गिक शेतीची भूमिका मांडली. सारसांचे संवर्धन करताना शेतीची परिसंस्था, पाणथळ क्षेत्रे आणि स्थानिक जैवविविधता यांचा एकत्र विचार करणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी अधोरेखित केले.

उपवनसंरक्षक पवन जोंग यांनी सारसांच्या अधिवासाच्या गरजा, त्यांच्या अस्तित्वापुढील मुख्य धोके आणि पाणथळ क्षेत्रे व शेती परिसराचे संरक्षण याबद्दल सांगितले. वन विभाग, कृषी विभाग, स्थानिक संस्था आणि शेतकरी यांचा समन्वय महत्त्वाचा असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. अतिरिक्त जिल्हाधिकारी अभिजित घोरपडे यांनीही दोन्ही बाबींचा एकात्मिक दृष्टीने विचार करण्यावर भर दिला. त्यासाठी विविध विभागांचा समन्वय आणि शेतकऱ्यांचा सक्रिय सहभाग हवा, असे सांगण्यात आले.

तांत्रिक सत्रात गुजरात नैसर्गिक शेती विज्ञान विद्यापीठाचे सहयोगी प्राध्यापक डॉ. स्वप्नील देशमुख यांनी नैसर्गिक शेतीची मूलभूत तत्त्वे, पीक नियोजन, बियाणे व्यवस्था, रासायनिक निविष्ठांचा वापर कमी करणे आणि माती व शेती परिसंस्थेचे आरोग्य सुधारणे यावर सविस्तर माहिती दिली. त्याच विद्यापीठाचे सहयोगी प्राध्यापक डॉ. रघुनंदन बी. एल. यांनी जैविक निविष्ठा, मृदा आरोग्य, जमिनीची सुपीकता आणि पर्यावरणपूरक शेती व्यवस्थापन याबाबत तांत्रिक माहिती दिली. कार्यक्रमाला मित्राचे प्रतिनिधी विनय झोटे व तेजस बनकर, BNHS चे मुकुंद धुर्वे आणि सेवा संस्थेचे सावन बहेकर उपस्थित होते.

पूर्वतयारी म्हणून दि. २८ ऑक्टोबर रोजी घाटटेमनी (ता. आमगाव) आणि झिलमिली (ता. गोंदिया) परिसरातील सारसांचे अधिवास, पाणथळ क्षेत्रे आणि नैसर्गिक शेतीचे क्षेत्र पाहण्यासाठी क्षेत्रभेटीचे नियोजन करण्यात आले होते. स्थानिक शेती पद्धती, सारसांचे अधिवास आणि जैवविविधता यांच्यातील परस्परसंबंध अभ्यासणे हा त्याचा उद्देश होता. मुख्यमंत्री कार्यालयातील चमूनेही घाटटेमनी गावात जाऊन शेतकऱ्यांशी चर्चा केली आणि सध्याची स्थिती, शेतकऱ्यांच्या अपेक्षा व अंमलबजावणीसाठी लागणाऱ्या गोष्टी जाणून घेतल्या.

प्रकल्पात सुमारे ४० हेक्टर (अंदाजे १०० एकर) क्षेत्रातील ४० खातेदार शेतकरी सहभागी होतील. एका वर्षात तीन पीक हंगामांसाठी तो राबविण्याचे नियोजन आहे. तिन्ही हंगामांतील बियाणे, शेती अवजारे आणि इतर निविष्ठांसाठी अर्थसहाय्य, प्रत्येक पाच शेतकऱ्यांमागे एक शेतकरी मालकीचे जैविक निविष्ठा संसाधन केंद्र (BRC) आणि प्रत्येक शेतकऱ्याला जास्तीत जास्त दोन देशी गायींच्या संगोपनासाठी प्रोत्साहनपर अर्थसहाय्य प्रस्तावित आहे.

याशिवाय सारस संवर्धनासाठी कायमस्वरूपी लोखंडी माहिती व जनजागृती फलक, प्रचार साहित्य, जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब (OC) व सूक्ष्मजीव संख्या तपासण्यासाठी माती नमुन्यांचे विश्लेषण आणि कीटकनाशक अवशेषांची तपासणी यांचाही समावेश आहे. नैसर्गिक शेतीसाठी प्रमाणीकरण, शेतकरी उत्पादक संस्था (FPO) स्थापना, शेतकरी प्रशिक्षण, प्रात्यक्षिके आणि अभ्यासदौरे यांचेही नियोजन आहे. सेवा संस्थेचे सहकार्य सुलभीकरण, संनियंत्रण, मूल्यमापन, ब्रँडिंग, पॅकेजिंग व विपणनासाठी, तर BNHS चा सहभाग सारसांचे निरीक्षण आणि संवर्धन परिणामांच्या मूल्यमापनासाठी राहील.

कार्यक्रमाच्या शेवटी सहभागींचे अभिप्राय घेण्यात आले. आत्माचे उपप्रकल्प संचालक रुपेश मेश्राम यांनी मान्यवर, शास्त्रज्ञ, अधिकारी आणि शेतकऱ्यांचे आभार मानले. प्रशिक्षणानंतर जिल्हा शासन व विद्यापीठाच्या प्रतिनिधींमध्ये गोंदियातील नैसर्गिक शेतीची सद्यस्थिती, तांत्रिक सहाय्य, क्षमता बांधणी आणि पुढील सहकार्य यावर चर्चा झाली.