गौरी पूजनामागील परंपरा आणि महाराष्ट्रातील घराघरातील रीतीभाती

गणेशोत्सवाच्या काळात महाराष्ट्रातल्या अनेक घरांमध्ये गौरी आगमन आणि गौरी पूजनाला खूप महत्त्व दिलं जातं. गणपती बाप्पा घरी आल्यानंतर काही दिवसांनी काही घरांत गौरीचं आगमन होतं आणि तिची मनोभावे पूजा केली जाते. गौरी म्हणजे देवी पार्वतीचं रूप मानलं जातं, तर काही ठिकाणी तिला महालक्ष्मीचं स्वरूप समजलं जातं. त्यामुळे गौरी पूजनाला भक्तीबरोबरच सौभाग्य, समृद्धी आणि मांगल्याशी जोडलं जातं.

गौरी पूजनामागे वेगवेगळ्या पौराणिक कथा आणि प्रादेशिक परंपरा सांगितल्या जातात. गौरीला पार्वतीचं रूप मानण्याची धार्मिक श्रद्धा असल्यामुळे तिचं पूजन देवीची शक्ती आणि मातृत्व यांच्याशी जोडलं जातं. महाराष्ट्रातल्या अनेक कुटुंबांत ही परंपरा पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली आहे. मात्र गौरीची स्थापना कशी करायची, पूजेची पद्धत काय, नैवेद्य कोणता आणि विसर्जन कधी करायचं, यात प्रदेशानुसार तसंच घराघरातल्या परंपरेनुसार फरक दिसतो.

गौरी पूजनाशी सवाष्णींना हळद-कुंकू देण्याची पद्धतही जोडलेली आहे. काही घरांत गौरीसमोर सवाष्णींना वाण दिलं जातं, आणि त्यात घरच्या रिवाजाप्रमाणे वेगवेगळ्या वस्तू दिल्या जातात. ही प्रथा सौभाग्य आणि मांगल्याची भावना व्यक्त करणारी मानली जाते.

गौरी आगमनाच्या दिवशी सगळ्यात आधी घराची स्वच्छता केली जाते आणि उंबरठ्यावर रांगोळी काढली जाते. फुलांची सजावट आणि तोरणांनी घर सजवलं जातं. त्यानंतर प्रत्येक घरातल्या रिवाजाप्रमाणे गौरीची स्थापना केली जाते. काही घरांत गौरीला मुखवट्याच्या रूपात सजवलं जातं, तर काही ठिकाणी कलश किंवा एखाद्या प्रतीकात्मक स्वरूपात तिची स्थापना करण्याची पद्धत आहे.

गौरीची स्थापना झाल्यावर तिला साडी, दागिने, फुलांचे हार आणि इतर अलंकारांनी सजवलं जातं. काही घरांत गौरीचा पारंपरिक पद्धतीने साजशृंगार केला जातो. या सजावटीमागे देवीचं स्वागत करण्याची आणि तिच्याबद्दल आदर व्यक्त करण्याची भावना असते.

गौरी पूजनाच्या दिवशी वेगवेगळ्या पारंपरिक पदार्थांचा नैवेद्य दाखवला जातो. पुरणपोळी, मसालेभात, विविध भाज्या, कोशिंबीर, गोड पदार्थ, फळं आणि पंचपक्वान्नं असा नैवेद्य काही घरांत केला जातो. पण नैवेद्याचे पदार्थ प्रत्येक कुटुंबाच्या रिवाजाप्रमाणे आणि प्रदेशाप्रमाणे वेगवेगळे असू शकतात.

महाराष्ट्रात गौरी पूजनाची एकच एक पद्धत नाही, तर वेगवेगळ्या भागांत वेगवेगळ्या परंपरा दिसतात. काही ठिकाणी गौरीला महालक्ष्मीचं रूप मानून पूजा केली जाते, तर काही घरांत तिला पार्वतीच्या रूपात पूजलं जातं. गौरीच्या मूर्तीचं स्वरूप, सजावट, नैवेद्य, पूजा आणि विसर्जनाचा दिवस यातही स्थानिक प्रथेनुसार बदल दिसून येतो.

गौरी पूजन झाल्यानंतर ठरलेल्या परंपरेनुसार गौरीचं विसर्जन केलं जातं. काही घरांत गौरी आणि गणपतीच्या विसर्जनाच्या वेळेत फरक असतो. विसर्जनाची पद्धत आणि दिवस हा प्रत्येक कुटुंबाच्या रिवाजाप्रमाणे ठरतो.

गौरी पूजन हा फक्त धार्मिक विधी नाही, तर कुटुंबातल्या सगळ्यांना एकत्र आणणारा उत्सवही आहे. घराची सजावट, पारंपरिक पदार्थ, पूजा, आरती, हळद-कुंकू आणि सवाष्णींना वाण देण्याची प्रथा यामुळे या उत्सवाला एक सांस्कृतिक रंग मिळतो. गौरी पूजनाच्या निमित्ताने देवीप्रती श्रद्धा व्यक्त केली जाते आणि त्याचबरोबर कुटुंबातलं सुख, शांती आणि समृद्धी यासाठी प्रार्थना केली जाते.