गांधी जयंती: पोरबंदरपासून साबरमती आश्रमापर्यंत, महात्मा गांधींच्या आयुष्यातले टप्पे

२ ऑक्टोबर १८६९ रोजी गुजरातमधील पोरबंदर या किनारपट्टीवरील छोट्याशा शहरात मोहनदास करमचंद गांधी यांचा जन्म झाला. पुढे ते फक्त एका देशाचे नेते राहिले नाहीत, तर संपूर्ण मानवजातीला शांतता आणि नैतिकतेची नवी दिशा दाखवणारे 'महात्मा' ठरले. आज गांधी जयंतीनिमित्त त्यांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचे टप्पे पाहू. आजच्या डिजिटल आणि वेगवान जगात सगळीकडे हिंसा आणि तणाव दिसतो, अशा वेळी गांधीजींचे विचार जास्तच मोलाचे वाटतात.

गांधीजींचे सुरुवातीचे शिक्षण भारतात झाले. त्यानंतर ते लंडनला गेले आणि तिथे त्यांनी कायद्याचे शिक्षण घेतले. वकिलीच्या कामासाठी ते दक्षिण आफ्रिकेत गेले, तेव्हा त्यांना वर्णद्वेषाचा अतिशय वाईट अनुभव आला. रेल्वेच्या पहिल्या वर्गाचे तिकीट असूनही फक्त त्वचेच्या रंगामुळे त्यांना गाडीतून बाहेर फेकून देण्यात आले. या घटनेने त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी दिली. तिथेच त्यांनी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला आणि 'सत्याग्रह' या अहिंसक शस्त्राचा पहिल्यांदा यशस्वी प्रयोग केला.

१९१५ मध्ये ते भारतात परतले. त्यानंतर त्यांनी पूर्ण देशाचा दौरा केला आणि लोकांची खरी गरिबी, त्यांचे दुःख आणि ब्रिटीश राजवटीचे अत्याचार जवळून पाहिले. गोपाळ कृष्ण गोखले यांना त्यांनी आपले राजकीय गुरू मानले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या माध्यमातून ते स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय झाले. चंपारण आणि खेडा येथील शेतकऱ्यांच्या आंदोलनांपासून त्यांनी भारतातील सत्याग्रहाची सुरुवात केली.

गांधीजींनी ब्रिटीश सरकारविरोधात उभ्या केलेल्या जनआंदोलनांकडे फक्त राजकीय लढा म्हणून पाहता येत नाही. ती समाजाला एकत्र आणणारी सांस्कृतिक आणि सामाजिक चळवळ होती. १९२० मधील 'असहकार आंदोलन', १९३० मधील प्रसिद्ध 'दांडी मार्च' म्हणजेच मिठाचा सत्याग्रह आणि १९४२ मधील 'भारत छोडो आंदोलन' या प्रमुख आंदोलनांनी ब्रिटीश सत्तेचा पाया मुळापासून हादरवला. गांधीजींच्या एका हाकेवर कोट्यवधी भारतीय रस्त्यावर उतरले आणि अहिंसेच्या मार्गाने त्यांनी स्वातंत्र्याची मागणी केली.

साधेपणा आणि उच्च विचार ही गांधीजींच्या जीवनशैलीची सर्वात मोठी ओळख होती. ते सूत कातण्यासाठी चरखा वापरत. पुढे हा चरखा भारतीय स्वावलंबन आणि स्वदेशी चळवळीचे प्रतीक बनला. साबरमती आश्रमाची स्थापना करून त्यांनी श्रमप्रतिष्ठा, स्वच्छता आणि सर्वधर्मसमभाव यांचा संदेश दिला.

"माझे जीवन हाच माझा संदेश आहे," असे गांधीजी म्हणत. स्वतःच्या आयुष्यात जे तत्त्व त्यांनी पाळले नाही, ते त्यांनी दुसऱ्याला कधी सांगितले नाही. सत्य आणि अहिंसा हे आपल्या आयुष्याचे दोन डोळे आहेत, असे ते मानत. त्यांच्या विचारांनी भारताबरोबरच मार्टिन ल्युथर किंग ज्युनिअर आणि नेल्सन मंडेला यांच्यासारख्या अनेक जागतिक नेत्यांना अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा दिली.

२ ऑक्टोबर हा दिवस जगभर 'आंतरराष्ट्रीय अहिंसा दिन' (International Day of Non-Violence) म्हणून साजरा केला जातो. मोठे युद्ध किंवा हिंसाचार न करताही नैतिक ताकद आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर जगातील सर्वात मोठ्या सत्तेला नमवता येते, याची आठवण हा दिवस करून देतो. गांधीजींचे विचार फक्त इतिहासाच्या पानांपुरते नाहीत, तर आजच्या तरुण पिढीसाठीही चांगले जीवन जगण्याचे शास्त्र आहेत.