दिवाळीत सोनं घेताय? हॉलमार्क, HUID आणि बिल तपासा; शुद्धता कमी निघाली तर भरपाई मिळते

धनत्रयोदशी आणि दिवाळीच्या मुहूर्तावर सोन्याचे दागिने, नाणी किंवा बिस्किटं घेण्याचा विचार असेल, तर फक्त बाजारभाव आणि दागिन्याची सुंदर डिझाइन बघून निर्णय घेऊ नका. सोन्याच्या दरात चढ-उतार सुरू असताना खरेदीतली एक छोटी चूकसुद्धा महागात पडू शकते. म्हणून दागिन्यावरचा BIS हॉलमार्क, 6 अंकी HUID क्रमांक, सोन्याचं प्रत्यक्ष वजन आणि खरेदीचं बिल या गोष्टी जरूर तपासा. हॉलमार्क असलेल्या दागिन्याची शुद्धता लिहिलेल्या दर्जापेक्षा कमी निघाली, तर नियमानुसार ग्राहकाला भरपाई मिळण्याचाही मार्ग आहे.

सध्याच्या भावाकडे पाहिलं तर सोनं-चांदीच्या किमती गेल्या 6 महिन्यांतल्या नीचांकी पातळीवर पोहोचल्या आहेत. 29 जानेवारी 2026 रोजी सोन्यानं प्रति 10 ग्रॅम 1.93 लाख रुपयांचा ऐतिहासिक उच्चांक गाठला होता. त्याच काळात चांदी प्रति किलो 4.20 लाख रुपयांपर्यंत गेली होती. तेव्हापासूनच्या घसरणीत सोन्याचा भाव सुमारे 50,000 रुपयांनी, तर चांदीचा भाव तब्बल 2,25,000 रुपयांनी खाली आला आहे. त्यामुळे धनत्रयोदशी आणि दिवाळीच्या खरेदीला ग्राहकांना तुलनेनं स्वस्तात सोनं घ्यायची संधी मिळू शकते. पण भाव आज कमी झाले म्हणजे उद्या आणखी कमी होतीलच असं नाही. त्यामुळे बजेट, दागिन्याची गरज आणि त्या दिवशीचा प्रत्यक्ष दर लक्षात घेऊनच निर्णय घ्या.

शुद्धता तपासायची तर आधी दागिन्यावरचा BIS हॉलमार्क बघा. त्यावर तीन गोष्टी असतात. पहिलं म्हणजे BIS चं चिन्ह, दुसरं म्हणजे सोन्याचा कॅरेट आणि फाइननेस क्रमांक, आणि तिसरं म्हणजे अक्षरं व अंक मिळून बनलेला 6 अंकी HUID क्रमांक. उदाहरणार्थ, 22 कॅरेट सोन्यावर 22K916 असं लिहिलेलं असेल तर दागिन्यात 91.6 टक्के सोनं आहे. 18 कॅरेटवर 18K750 असेल तर शुद्धता 75 टक्के असते. सराफानं सांगितलेला कॅरेट आणि हॉलमार्कवरची माहिती जुळते का, हे पाहा. हॉलमार्क दिसला म्हणून थांबू नका. क्रमांक स्पष्ट आहे का आणि त्याची अधिकृत नोंद आहे का, याचीही खात्री करा.

HUID क्रमांक BIS Care ॲपवर तपासता येतो. मोबाईलमध्ये BIS Care ॲप डाउनलोड करा, ॲप उघडून 'Verify HUID' हा पर्याय निवडा, दागिन्यावरचा 6 अंकी HUID क्रमांक टाका आणि स्क्रीनवर दिसणारी माहिती दागिन्यावरच्या हॉलमार्कशी ताडून पाहा. दागिन्याचा प्रकार, शुद्धता किंवा इतर नोंदी जुळत नसतील, तर खरेदीआधी सराफाकडून खुलासा मागा. तरीही विसंगती दूर होत नसेल, तर फक्त त्याच्या तोंडी आश्वासनावर विश्वास ठेवून सोनं घेऊ नका.

खरेदी झाल्यावर पक्कं बिल घ्यायला विसरू नका. पुढे दागिना बदलताना, विकताना किंवा शुद्धतेबद्दल तक्रार करताना हेच बिल कामी येतं. बिलात दागिन्याचं वर्णन, सोन्याचं निव्वळ वजन, कॅरेट आणि फाइननेस, लागू असलेला सोन्याचा दर, घडणावळ शुल्क, लागू GST आणि एकूण देय रक्कम स्पष्ट लिहिलेली असावी. दागिन्यात खडे, मोती किंवा इतर सजावटीच्या वस्तू असतील, तर त्यांचं वजन आणि सोन्याचं प्रत्यक्ष वजन वेगळं धरा. पूर्ण दागिन्याचं वजन म्हणजे सोन्याचं वजन असतंच असं नाही, म्हणून निव्वळ वजन बिलात वेगळं लिहिलं आहे का ते बघा.

जुने दागिने बदलून देण्याच्या आणि पुढे परत विकण्याच्या अटीही आधीच सराफाकडून समजून घ्या. घडणावळ शुल्क परत मिळतं का, खडे काढताना वजनात किती फरक पडतो आणि परत घेताना कोणती कपात होते, हे आधी विचारलं तर पुढच्या व्यवहारात गोंधळ होणार नाही.

आता शुद्धता कमी निघाली तर काय करायचं ते पाहू. हॉलमार्क असलेल्या दागिन्यावर विशिष्ट शुद्धतेचा दर्जा लिहिलेला असतो. तपासणीत ती शुद्धता त्यापेक्षा कमी आढळली, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. खरेदीचं मूळ बिल, दागिन्यावरचा HUID क्रमांक आणि हॉलमार्कची माहिती नीट जपून ठेवा. मग BIS मान्यताप्राप्त Assaying and Hallmarking Centre, म्हणजे सोन्याची शुद्धता तपासणाऱ्या केंद्रात दागिन्याची चाचणी करून घ्या. हे केंद्र तपासणीनंतर दागिन्याची ओळख नमूद असलेला तपासणी अहवाल देतं. या सेवेसाठी शुल्क लागू शकतं.

अहवालात शुद्धतेतली कमतरता सिद्ध झाली, तर तक्रारीसाठी किंवा पुढच्या कार्यवाहीसाठी BIS शी संपर्क साधा. BIS च्या ग्राहक संरक्षणाच्या नियमानुसार, हॉलमार्क असलेल्या दागिन्याची शुद्धता लिहिलेल्या दर्जापेक्षा कमी निघाली, तर ग्राहकाला शुद्धतेतल्या कमतरतेमुळे झालेल्या फरकाच्या रकमेच्या दुप्पट भरपाई आणि तपासणी शुल्क मिळण्याचा अधिकार आहे. भरपाईचं गणित दागिन्याचं वजन आणि आढळलेली शुद्धतेतली तूट यावर ठरतं. मात्र भरपाईसाठी संबंधित नियम आणि पुरावे पूर्ण करावे लागतात. म्हणून बिल, तपासणी अहवाल आणि हॉलमार्कची माहिती सांभाळून ठेवा.

धनत्रयोदशी आणि दिवाळीत सोनं घेणं अनेक भारतीय कुटुंबांसाठी शुभ मानलं जातं. या काळात नाणी, चेन, अंगठ्या आणि इतर दागिने घेतले जातात. सोन्याचा भाव मोठा असल्यानं शुद्धतेची खात्री न करता घेतलं तर आर्थिक नुकसान होऊ शकतं. खरेदीआधी त्या दिवसाचा भाव पाहा, BIS हॉलमार्क आणि HUID पडताळा, निव्वळ वजन आणि कॅरेट बिलात आहेत का ते बघा, तसंच घडणावळ शुल्क, कर आणि जुन्या दागिन्यांच्या पुनर्खरेदीच्या अटी समजून घ्या. शंका आली तर अधिकृत तपासणी केंद्राची मदत घ्या. स्वस्त भावापेक्षा खरी शुद्धता, पारदर्शक बिल आणि अधिकृत हॉलमार्क जास्त महत्त्वाचा आहे.

पुढचे भाव काय असतील याकडेही गुंतवणूकदार आणि ग्राहकांचं लक्ष आहे. J.P. Morgan Global Research नं जून 2026 मध्ये प्रसिद्ध केलेल्या अंदाजानुसार, 2026 च्या अखेरीस आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोन्याचा दर प्रति औंस 6,000 डॉलरच्या दिशेनं जाऊ शकतो, तर 2027 च्या अखेरीस तो प्रति औंस 6,300 डॉलरपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. डॉलर आणि रुपयाचा विनिमय दर धरला तर भारतात सोन्याचा भाव प्रति 10 ग्रॅम सुमारे 2.13 लाख रुपयांपर्यंत जाण्याचा अंदाज आहे. पण हा संभाव्य दराचा अंदाज आहे, निश्चित भविष्यवाणी नाही. जागतिक मागणी, भू-राजकीय परिस्थिती, अमेरिकी मध्यवर्ती बँकेचे व्याजदराचे निर्णय आणि चलनाच्या विनिमय दरातले बदल यामुळे प्रत्यक्ष भाव वेगळे असू शकतात. त्यामुळे पुढे भाव वाढतील या अपेक्षेनं घेण्यापेक्षा स्वतःच्या आर्थिक गरजेनुसार निर्णय घेणं योग्य ठरेल.