२ ऑक्टोबरला जागतिक अहिंसा दिन; गांधीजींचे सत्य व अहिंसेचे विचार आजही मार्गदर्शक

आजचे जग प्रगतीच्या शिखरावर पोहोचले आहे, पण युद्धाचे सावट, द्वेष आणि वाढता हिंसाचार यामुळे माणसाची शांतता धोक्यात आली आहे. अशा तणावाच्या वातावरणात महात्मा गांधी यांचे 'सत्य आणि अहिंसा' हे विचार जगभरातील माणसांसाठी दीपस्तंभासारखे मार्ग दाखवत आहेत. राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या जयंतीनिमित्त दरवर्षी २ ऑक्टोबरला सगळ्या जगात 'जागतिक अहिंसा दिन' (International Day of Non-Violence) साजरा केला जातो.

शांतता, प्रेम, एकमेकांचा आदर आणि सहिष्णुता यांच्या विचारांनी जगाला जोडणे आणि हिंसा सोडून संवादाचा मार्ग स्वीकारणे, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या काळात माणुसकीची मूल्ये जपणे फार गरजेचे झाले आहे. गांधीजींनी फक्त भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यालाच नाही, तर जगभरातील मानवाधिकार चळवळींनाही नवी दिशा दिली. सगळ्यात अवघड संघर्षावर मात करायला हिंसेचा मार्ग घेण्याची अजिबात गरज नसते, हे त्यांनी आयुष्यभर दाखवून दिले. अन्याय आणि अत्याचाराविरुद्ध लढताना अहिंसेच्या मार्गाने मिळवलेला विजय टिकणारा आणि नैतिकदृष्ट्या सर्वात भक्कम असतो.

अहिंसेचा विचार जगात पोहोचावा म्हणून संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UN General Assembly) १५ जून २००७ रोजी एक विशेष ठराव मंजूर केला. त्या ठरावाने महात्मा गांधी यांचा जन्मदिवस २ ऑक्टोबर हा 'जागतिक अहिंसा दिन' म्हणून जाहीर झाला. यामुळे गांधीजींच्या अहिंसेच्या तत्त्वज्ञानाला जागतिक पातळीवर सर्वोच्च सन्मान मिळाला. १९० हून अधिक देशांनी या ठरावाला पाठिंबा दिला होता, यावरून त्यांच्या विचारांची सर्व काळासाठीची आणि सर्व जगासाठीची उपयुक्तता दिसते.

गांधीजींची शिकवण फक्त भूतकाळातल्या इतिहासापुरती नाही. आजच्या आधुनिक समस्यांवर मात करण्यासाठीही ती तितकीच प्रभावी आहे. मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनिअर, नेल्सन मंडेला आणि दलाई लामा यांच्यासारख्या जगातल्या नेत्यांनी गांधीजींची अहिंसेची तत्त्वे अंगीकारली आणि आपापल्या देशांत मोठे सामाजिक व राजकीय बदल घडवून आणले.

या दिवशी २ ऑक्टोबरला भारतभर तसेच परदेशातही निरनिराळे सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्यक्रम होतात. शाळा, कॉलेज आणि विद्यापीठांमध्ये अहिंसेच्या मूल्यांवर वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा, वादविवाद आणि चित्रकला प्रदर्शने भरवली जातात. अनेक सामाजिक संस्था आणि तरुण अहिंसेचा संदेश घराघरांत पोहोचवण्यासाठी शांतता मार्च (Peace Rallies) आणि प्रभातफेऱ्या काढतात.

आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठांवरही परिसंवाद आणि विचारमंथन कार्यशाळा होतात. जगात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी, युद्धासारखी परिस्थिती टाळण्यासाठी आणि समाजातला सलोखा वाढवण्यासाठी अहिंसा कशी स्वीकारायची, यावर या चर्चासत्रांत सखोल चर्चा होते. द्वेष आणि हिंसाचारातून फक्त विनाश, जीवितहानी आणि असंतोष निर्माण होतो, तर अहिंसा, मैत्री आणि संवादातूनच माणसाच्या समाजाचा खरा विकास आणि समृद्धी शक्य आहे, हा संदेश या उपक्रमांतून दिला जातो.

अहिंसा म्हणजे फक्त हातात शस्त्र न घेणे किंवा शारीरिक हिंसा न करणे एवढाच अर्थ नाही. विचारांतली अहिंसा, बोलण्यातली नम्रता आणि वागण्यातली सहिष्णुता ही देखील अहिंसेचीच रूपे आहेत. आजच्या डिजिटल युगात सोशल मीडियावरचे द्वेषयुक्त भाषण (Hate Speech) आणि मानसिक ताण रोखण्यासाठी गांधीजींच्या तत्त्वांची खूप गरज आहे. रोजच्या वागण्यात सहिष्णुता, संयम आणि संवादाला जागा दिली, तर कुटुंबात, समाजात आणि पुढे संपूर्ण जगात कायमची शांतता प्रस्थापित होऊ शकते.

जागतिक अहिंसा दिन आपल्याला आपल्या सांस्कृतिक आणि नैतिक वारशाचा अभिमान बाळगायला प्रेरणा देतो. हा दिवस फक्त औपचारिक सोहळा नाही, तर हिंसामुक्त आणि शांततापूर्ण भविष्याच्या दिशेने प्रत्येक माणसाने संकल्पपूर्वक टाकलेले एक पाऊल आहे.