संघाला १०१ वर्षे पूर्ण: संघ परिवारातील ४० प्रमुख संघटना कोणत्या आणि त्या कशा चालतात

राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या (RSS) स्थापनेला आज १०१ वर्षे पूर्ण झाली. विजयादशमीच्या दिवशी संघाचा स्थापना दिवस असतो. १९२५ मध्ये डॉ. केशव बळीराम हेडगेवार यांनी नागपूरच्या मोहिते वाड्यात फक्त १७-१८ तरुणांना बरोबर घेऊन संघाची सुरुवात केली. पुढे हीच संघटना भारताच्या सामाजिक आणि राजकीय चित्राची दिशा ठरवणारे सर्वात मोठे केंद्र होईल, असे तेव्हा कोणालाही वाटले नव्हते.

अनेक जण संघाकडे फक्त सकाळच्या शाखा, लाठी आणि खाकी पॅन्ट एवढ्याच नजरेने पाहतात. प्रत्यक्षात आरएसएस आज एक विचार झाला आहे आणि त्याचा प्रभाव समाजाच्या प्रत्येक क्षेत्रात आहे. संघ थेट राजकारणात किंवा आंदोलनांत उतरत नाही. त्यासाठी त्याने वेगवेगळ्या क्षेत्रांत वेगळ्या संघटना उभ्या केल्या आहेत. त्यांना एकत्रितपणे 'संघ परिवार' म्हणतात.

संघ अधिकृतपणे देशातील विविध क्षेत्रांत काम करणाऱ्या सुमारे ३५ ते ४० मुख्य अनुषांगिक संघटनांना मान्यता देतो. त्यांच्या राज्यस्तरीय शाखा, ट्रस्ट आणि सहयोगी गैर-सरकारी संस्था (NGO) धरल्या, तर ही संख्या २,५०० पेक्षा जास्त होते. राजकारणापासून आदिवासी कल्याणापर्यंत आणि शाळांपासून वैज्ञानिकांच्या मंचापर्यंत संघ परिवार सगळीकडे आहे.

राजकारण आणि विद्यार्थी-युवा क्षेत्रात भारतीय जनता पार्टी (BJP) आहे, जी सध्या देशाच्या सत्तेच्या केंद्रस्थानी आहे. अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद (ABVP) कॉलेज आणि विद्यापीठांत काम करते आणि सदस्यसंख्येच्या दृष्टीने जगातील सर्वात मोठी विद्यार्थी संघटना आहे. बजरंग दल ही विश्व हिंदू परिषदेची युवा शाखा आहे, तर दुर्गा वाहिनी तरुणी आणि महिलांना संघटित करते.

श्रम, शेती आणि अर्थक्षेत्रात भारतीय मजदूर संघ (BMS), भारतीय किसान संघ (BKS), स्वदेशी जागरण मंच (SJM), लघु उद्योग भारती आणि सहकार भारती यांचा समावेश आहे. धर्म आणि संस्कृतीच्या क्षेत्रात विश्व हिंदू परिषद (VHP), मुस्लिम राष्ट्रीय मंच (MRM), राष्ट्रीय सिख संगत, संस्कार भारती आणि अखिल भारतीय इतिहास संकलन योजना आहेत.

शिक्षणात विद्या भारती सरस्वती शिशु मंदिरांसह देशभर हजारो शाळा चालवते आणि ती भारतातील सर्वात मोठी खासगी शैक्षणिक संस्था आहे. भारतीय शिक्षण मंडळ, अखिल भारतीय राष्ट्रीय शैक्षिक महासंघ (ABRSM) आणि विद्या भारती उच्च शिक्षा संस्थान हेही या क्षेत्रात काम करतात. समाजसेवेसाठी सेवा भारती, अखिल भारतीय वनवासी कल्याण आश्रम, भारतीय कुष्ठ निवारण संघ, दीनदयाल शोध संस्थान (DRI) आणि सक्षम आहेत.

व्यावसायिक आणि वैज्ञानिक क्षेत्रात विज्ञान भारती (VIBHA), अखिल भारतीय अधिवक्ता परिषद, नेशनल मेडिकोज ऑर्गनाइजेशन (NMO), क्रीडा भारती आणि पूर्व सैनिक परिषद आहेत. महिलांसाठी राष्ट्र सेविका समिती, तसेच प्रज्ञा प्रवाह, भारत विकास परिषद आणि हिंदू जागरण मंच काम करतात. याशिवाय सीमा जागरण मंच, पर्यावरण संरक्षण गतिविधि, सामाजिक समरसता मंच, विश्व विभाग / हिंदू स्वयंसेवक संघ (HSS), विश्व संवाद केंद्र (VSK), कुटुंब प्रबोधन, गौ सेवा गतिविधि आणि धर्म जागरण समन्वय समिती अशा संघटनाही आहेत. HSS ८० पेक्षा जास्त देशांत सक्रिय आहे.

संघ या सर्व संघटनांना आदेश देतो का, असा प्रश्न नेहमी विचारला जातो. तांत्रिकदृष्ट्या त्याचे उत्तर आहे, नाही. या सर्व संघटना प्रशासकीय आणि धोरणात्मक दृष्ट्या पूर्णपणे स्वायत्त आहेत. त्यांची स्वतःची घटना, स्वतःचे पदाधिकारी आणि स्वतःचे बजेट असते. मात्र समन्वय राखण्यासाठी संघ आपले अनुभवी आणि ज्येष्ठ प्रचारक या संघटनांत 'संघटन मंत्री' म्हणून पाठवतो. संघटनेचे काम सांस्कृतिक राष्ट्रवाद आणि राष्ट्र-निर्माण या संघाच्या मूळ विचारसरणीपासून भरकटू नये, याची काळजी हे प्रचारक घेतात.

शताब्दी वर्षानंतर संघ परिवाराचे लक्ष फक्त शाखा लावण्यावर नाही. डिजिटल युगातील तरुण (IT मिलन), आधुनिक विज्ञान (विज्ञान भारती) आणि जागतिक मंचावर भारताचे नॅरेटिव्ह मजबूत करणे, यावरही आता भर आहे.

यंदा विजयादशमीच्या निमित्ताने नागपूरच्या रेशीमबागेत आज मुख्य समारंभ होणार आहे. सरसंघचालक मोहन भागवत मुख्य वक्ते असतील. माजी उपराष्ट्रपती जगदीप धनखड आणि इस्रायलचे एक राजनयिक यांना विशेष पाहुणे म्हणून बोलावण्यात आले आहे. रेशीमबागेतील सरसंघचालकांचे हे वार्षिक भाषण संघ परिवारासाठी आणि देशासाठी मार्गदर्शक दस्तऐवजासारखे काम करते, असे स्रोतात म्हटले आहे.