सिंहगडाच्या पुणे दरवाजावरून परदेशी सायकलस्वार धावले, पुरातत्त्व विभागाची परवानगी नव्हती

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या भक्तांसाठी आदराचे स्थान असलेला सिंहगडावरील पुणे दरवाजा सायकलस्वारांसाठी स्टंट ट्रॅक झाल्याचा आरोप होत आहे. मराठा पराक्रमाचे प्रतीक मानल्या जाणाऱ्या या दरवाजावरून गेल्या आठवड्याच्या शेवटी झालेल्या डाउनहिल माउंटन बायकिंग स्पर्धेदरम्यान सायकलस्वार धावल्याचे सांगितले जाते. मात्र आपल्या हद्दीत अशा कोणत्याही कृतीला परवानगी दिली नव्हती, असे भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाचे (ASI) म्हणणे आहे.

गर्दीच्या वारसास्थळावर धोकादायक क्रीडा स्पर्धेला परवानगी कशी मिळाली आणि वन विभागाने घातलेल्या अटी जाणूनबुजून मोडल्या गेल्या का, असे प्रश्न या प्रकारामुळे उपस्थित झाले आहेत.

झोरावन या संस्थेने ZLS Downhill Mountain Biking Pune Final Race आयोजित केली होती. त्यात नऊ देशांतील सुमारे 28 सायकलस्वार सहभागी झाले होते. पुणे वन विभागाने 22 ते 25 ऑक्टोबर या काळात वनक्षेत्रात स्पर्धा घेण्यास सशर्त परवानगी दिली होती. मात्र ASI च्या अखत्यारीतील किल्ल्याच्या प्रतिबंधित भागातून जाण्याची मुभा या परवानगीत नव्हती, असे अधिकाऱ्यांनी सांगितले.

पुणे वन विभागाच्या उपवनसंरक्षकांनी 21 ऑक्टोबर 2026 रोजी दिलेल्या पत्रात रेस डायरेक्टर गौतम तावडे यांना 12 अटींवर स्पर्धा घेण्याची परवानगी दिली होती. आयोजक आणि स्पर्धक यांची वैयक्तिक जबाबदारी असेल, असेही त्यात म्हटले होते.

अटी स्पष्ट होत्या. वनक्षेत्रात फक्त सकाळी 8 ते संध्याकाळी 5 या वेळेतच प्रवेश करता येणार होता, मुक्काम करण्यास मनाई होती आणि सिंहगडावर पर्यटकांची मोठी गर्दी असल्याने शनिवार-रविवारी रस्ता बंद करता येणार नव्हता. पर्यटकांना अडथळा होऊ नये, वन कायद्यांचे उल्लंघन होऊ नये आणि वन्यजीव, वनस्पती व सरकारी मालमत्तेचे नुकसान होऊ नये, याची काळजी आयोजकांनी घ्यायची होती. वन किंवा वन्यजीव सुरक्षेचा प्रश्न आल्यास संबंधित वनपरिक्षेत्र अधिकाऱ्याला स्पर्धा थांबवण्याचा अधिकारही परवानगीत दिला होता.

वन अधिकाऱ्यांनी सांगितले की सायकलिंगला आणि पुणे ग्रँड टूर उपक्रमाला चालना देण्यासाठी परवानगी दिली होती. मात्र काही स्पर्धक ऐतिहासिक दरवाजाच्या परिसरासह किल्ल्याच्या आवारातून सायकल चालवताना दिसल्याने परवानगीचा गैरवापर झाला, असा त्यांचा आरोप आहे. ही बाब लक्षात येताच ती कृती थांबवल्याचे अधिकाऱ्यांनी सांगितले. तरीही वन विभागाची परवानगी स्मारकाच्या संरक्षित भागांवरील ASI च्या स्वतंत्र अधिकारापेक्षा वरचढ ठरत नाही.

सिंहगडाच्या प्रवेशद्वारावर सायकलस्वार उतारावर कसरती करताना पाहून शिवाजी महाराजांचे अनुयायी आणि भक्त संतप्त झाले आहेत. त्यांच्या दृष्टीने हा किल्ला केवळ पर्यटनस्थळ नाही, तर महाराज आणि मराठा योद्ध्यांचा त्याग, धैर्य आणि लष्करी इतिहास सांगणारे ठिकाण आहे. खोल ऐतिहासिक आणि भावनिक महत्त्व असलेल्या जागेचा धोकादायक स्टंटसाठी पार्श्वभूमी म्हणून वापर होऊ नये, विशेषतः आठवड्याच्या शेवटी कुटुंबे आणि पर्यटकांची मोठी गर्दी असताना, अशी त्यांची चिंता आहे. वन विभागाच्याच परवानगीत गर्दीमुळे रस्ता बंद करता येणार नाही असे म्हटले असल्याने, अरुंद, तीव्र उताराच्या आणि गर्दीच्या किल्ला मार्गावर अपघाताची शक्यता असल्याची काळजीही व्यक्त होत आहे.

मुख्य प्रश्न असा आहे की आयोजकांनी स्पर्धा वन विभागाच्या परवानगीच्या क्षेत्रातच ठेवली, की स्पर्धकांना ASI च्या नियंत्रणातील भागात जाऊ दिले. वन विभागाच्या पत्रात प्रतिबंधित भागात वाहने जाणार नाहीत आणि पर्यटकांना त्रास होणार नाही याची खात्री करण्यास आयोजकांना सांगितले होते. स्पर्धेदरम्यान कोणताही अपघात झाल्यास त्याची जबाबदारी अर्जदारावर राहील, असेही परवानगीत नमूद होते.

ASI चे सहायक संचालक डॉ. विलास वहाणे यांनी आयोजकांनी नियम मोडल्याचे आणि ASI ने कधीही परवानगी दिली नसल्याचे सांगितले. ते म्हणाले, "आम्ही व्हिडिओ आणि माहितीची तपासणी केली, तसेच आयोजक, वन विभाग आणि इतर यंत्रणांचे सविस्तर अहवाल पाहिले. स्पर्धेची परवानगी किल्ल्याच्या उंबरठ्यापर्यंतच्या क्षेत्रासाठी होती, जे वन विभागाच्या अखत्यारीत येते, सिंहगड किल्ल्यासाठी नव्हती. आयोजकांनी बेकायदेशीरपणे वागून नियम मोडले. त्यांनी आमच्या विभागाकडे परवानगी मागितलीच नाही. आयोजक, सायकलस्वार आणि कार्यक्रमाशी संबंधित इतरांना त्यांच्या कृतींबद्दल आम्ही लवकरच नोटिसा पाठवू."

मात्र आयोजकांनी आवश्यक त्या परवानग्या मागितल्या होत्या आणि कोणताही नियमभंग झाला नाही, असे सांगितले. अधिकाऱ्यांनी जबाबदार लोकांवर कायदेशीर कारवाई होण्याची शक्यता असल्याचेही सूचित केले आहे.

सिंहगड पूर्वी कोंढाणा म्हणून ओळखला जात होता. तानाजी मालुसरे यांच्याशी जोडलेल्या 1670 च्या लढाईमुळे महाराष्ट्राच्या ऐतिहासिक स्मृतीत त्याला मध्यवर्ती स्थान आहे. त्याची तटबंदी, दरवाजे आणि तीव्र चढणीचे मार्ग हा त्या वारशाचाच भाग आहेत. त्यामुळे मोठे सार्वजनिक कार्यक्रम प्रस्तावित असताना सुरक्षा आणि जतन महत्त्वाचे ठरते. परवानगी असलेले मार्ग स्पष्ट आखणे, विविध विभागांमधील मंजुऱ्यांचा समन्वय साधणे आणि साहसी खेळ संरक्षित वास्तू किंवा गर्दीच्या सार्वजनिक प्रवेशाच्या जागांपर्यंत पोहोचणार नाहीत याची खात्री करणे गरजेचे असल्याचे या प्रकारातून दिसते.