नशीब नाही, ट्रेनमध्ये 'या' फॉर्म्युल्याने मिळते विंडो सीट, रेल्वेचा हा नियम बहुतेकांना ठाऊकच नाही
विंडो सीट आणि लोअर बर्थबाबत रेल्वेचे नेमके नियम काय आहेत, कोणत्या प्रवाशांना प्राधान्य मिळते आणि रात्री कोणता नियम लागू होतो, हे जाणून घ्या.
ट्रेन हळूहळू धावत असताना खिडकीतून येणारी हलकी थंड हवा चेहऱ्यावर लागली की प्रवास आणखी सुखद वाटतो. त्यामुळेच अनेक प्रवासी ट्रेनमध्ये विंडो सीट मिळावी यासाठी आग्रही असतात. खिडकीशेजारी बसून बाहेरचा नजारा बघणे हा एक वेगळाच आनंद असतो. पण ही सीट मिळाली नाही की थोडं हिरमोड होतोच. प्रत्यक्षात मात्र खिडकीजवळची सीट मिळणे हे केवळ नशिबावर अवलंबून नसते, तर त्यामागे रेल्वेचे ठरावीक नियम असतात. नियमित रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांसाठी हे नियम नेमके कोणते आहेत हे समजून घेणे उपयोगी ठरू शकते. विंडो सीटबरोबरच लोअर बर्थचे नियम काय आहेत आणि रात्रीच्या प्रवासादरम्यान काय काळजी घेतली जाते, हे देखील पुढे समजून घेता येईल.
चेअर कारमधून प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांना यासाठी काळजी करण्याची गरज नसते, कारण त्यांच्या तिकिटावरच स्पष्टपणे नमूद असते की त्यांना मिळालेली सीट खिडकीजवळची आहे की नाही. खरा गोंधळ मात्र होतो तो स्लीपर आणि एसी कोचमध्ये प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या बाबतीत, कारण या डब्यांमध्ये विंडो सीटबाबत तिकिटावर कोणतीही स्वतंत्र नोंद नसते. तरीही दिवसा प्रवासादरम्यान प्रवासी आपापसात समजुतीने जागा वाटून घेतात आणि मिळूनमिसळून प्रवास पूर्ण करतात.
यानंतर स्वाभाविकपणे प्रश्न असा येतो की, ज्या प्रवाशांना खिडकीजवळची जागा मिळते, त्यांना जर लोअर बर्थ अलॉट झाली असेल, तर मग खालची जागा नेमकी कोणत्या प्रवाशांना प्राधान्याने दिली जाते? या प्रश्नाचे उत्तर म्हणजे, रेल्वेने काही विशिष्ट गटातील प्रवाशांसाठी लोअर बर्थ आधीच राखीव ठेवलेली असते.
यात सर्वात आधी प्राधान्य दिले जाते ते ज्येष्ठ नागरिकांना. ज्या प्रवाशांचे वय ६० वर्षे किंवा त्याहून अधिक आहे, अशा ज्येष्ठ प्रवाशांना लोअर बर्थचे पहिले प्राधान्य मिळते. त्यानंतर क्रमांक येतो तो महिला प्रवाशांचा. ज्यांचे वय ४५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक आहे, अशा महिला प्रवाशांसाठी खालच्या बर्थचा स्वतंत्र कोटा रेल्वेने निश्चित केलेला असतो. तिसरा गट आहे तो दिव्यांग प्रवाशांचा. शारीरिकदृष्ट्या दुर्बल असलेल्या किंवा दिव्यांग प्रवाशांना प्रवासादरम्यान कोणताही त्रास होऊ नये, या उद्देशाने त्यांना लोअर बर्थ दिली जाते.
लोअर बर्थबाबत आणखी एक महत्त्वाचा नियम आहे तो रात्रीच्या ठराविक वेळेचा. दिवसाच्या वेळी या सीटवर बसून प्रवास केला जातो, म्हणजेच ती सीट म्हणून वापरता येते. मात्र रात्री १० वाजल्यानंतर हे नियम पूर्णपणे बदलतात. रात्री १० ते सकाळी ६ ही वेळ केवळ आणि केवळ शांतपणे झोपण्यासाठी राखीव ठेवण्यात आलेली असते. या ठराविक वेळेत कोणताही टीटीई तिकिट तपासण्यासाठी येत नाही, ही बाब विशेष लक्षात घेण्यासारखी आहे. त्यामुळे पुढच्या वेळी ट्रेनने प्रवासाला निघताना विंडो सीट आणि लोअर बर्थचे हे नियम आठवणीत ठेवले, तर प्रवास आणखी सोयीचा आणि सुखकर होऊ शकतो.
