जागतिक सांकेतिक भाषा दिन: 23 सप्टेंबरलाच का साजरा होतो, जाणून घ्या इतिहास आणि महत्त्व

दरवर्षी 23 सप्टेंबर रोजी जगभरात आंतरराष्ट्रीय सांकेतिक भाषा दिन मोठ्या उत्साहाने आणि आदराने साजरा केला जातो. संयुक्त राष्ट्र महासभेने आंतरराष्ट्रीय कर्णबधिर सप्ताहाचा एक भाग म्हणून या खास दिवसाची स्थापना केली होती. 23 सप्टेंबर हीच तारीख निवडण्यामागे एक ऐतिहासिक कारण दडलेले आहे. 1951 साली याच दिवशी वर्ल्ड फेडरेशन ऑफ द डेफ या जागतिक संघटनेची स्थापना झाली होती. या संघटनेने कर्णबधिर व्यक्तींच्या मानवाधिकारांसाठी आणि भाषिक हक्कांसाठी सातत्याने लढा दिला आहे.

संयुक्त राष्ट्रांनी या दिवसाला अधिकृत मान्यता देत जगाला एक स्पष्ट संदेश दिला आहे, तो म्हणजे तोंडाने बोलली जाणारी भाषा जितकी महत्त्वाची आहे, तितकीच हातांच्या आणि चेहऱ्यावरील हावभावांतून व्यक्त होणारी सांकेतिक भाषाही तितकीच समृद्ध आणि मोलाची आहे. या निमित्ताने शाळा, कॉलेज, सरकारी संस्था आणि स्वयंसेवी संघटनांमध्ये विविध कार्यशाळा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, चर्चासत्रे आणि डिजिटल मोहिमा राबवल्या जातात.

जगात सध्या साधारण 7 कोटींपेक्षा जास्त कर्णबधिर व्यक्ती आहेत आणि त्या 300 पेक्षा जास्त वेगवेगळ्या स्थानिक व राष्ट्रीय सांकेतिक भाषा वापरतात. सांकेतिक भाषा म्हणजे केवळ काही खुणांचा संच नाही, तर ती स्वतःच एक स्वतंत्र, व्याकरणदृष्ट्या परिपूर्ण अशी नैसर्गिक भाषा आहे. कर्णबधिर समाजाच्या रोजच्या जगण्याचा, शिक्षणाचा, नोकरीचा आणि सामाजिक अस्तित्वाचा हाच मुख्य पाया आहे.

हा दिवस फक्त कर्णबधिर व्यक्तींपुरता मर्यादित नसून संपूर्ण समाजासाठी एक शिकवण देणारा आहे. संवाद साधण्यासाठी आणि आपल्या भावना पोहोचवण्यासाठी फक्त तोंडी शब्दांचीच गरज नसते, हे या दिवसातून लक्षात येते. हावभाव, डोळ्यांची भाषा आणि हातांची हालचाल यांतूनही तितक्याच प्रभावीपणे मन मोकळे करता येते. कर्णबधिर समाजाची स्वतःची अशी खास संस्कृती आहे, जी आत्मसन्मान, समानता आणि परस्पर सहकार्यावर उभी आहे.

आजही अनेक देशांत कर्णबधिर व्यक्तींना योग्य शिक्षण, वैद्यकीय सुविधा आणि चांगल्या नोकरीच्या संधी मिळवताना अडचणी येतात. समाजात सांकेतिक भाषेबद्दलच्या माहितीचा आणि प्रसाराचा अभाव हे याचे मुख्य कारण आहे. सरकारी कार्यालये, हॉस्पिटल, कोर्ट, टीव्ही बातम्या आणि शाळा-कॉलेजांमध्ये सांकेतिक भाषेचे दुभाषी उपलब्ध असतील, तर कर्णबधिर व्यक्ती कोणत्याही अडथळ्याविना समाजाच्या मुख्य प्रवाहात सामील होऊ शकतात. एखादा कर्णबधिर नागरिक स्वतःची भाषा वापरून बिनधास्तपणे आपले मत मांडू शकतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा हक्क पूर्ण होतो. सांकेतिक भाषेला कायदेशीर मान्यता देणे आणि शाळांमध्ये ती शिकवण्यास प्रोत्साहन देणे यातून सर्वसमावेशक विकास शक्य होतो.

आंतरराष्ट्रीय सांकेतिक भाषा दिनाचा मुख्य उद्देश समाजात व्यापक जागृती निर्माण करणे हा आहे. कर्णबधिर व्यक्तींकडे सहानुभूतीने नव्हे, तर समानतेच्या नजरेने पाहायला हवे, याची जाणीव हा दिवस करून देतो. कोणताही भेदभाव न होता प्रत्येकाला समाजात मानाने जगता यावे आणि आपले विचार मांडता यावेत, यासाठी सांकेतिक भाषेचा आदर करणे आणि तिचा प्रसार करणे ही आपल्या सर्वांची जबाबदारी आहे. सर्वांनी सांकेतिक भाषेचे मूलभूत धडे शिकून ते रोजच्या व्यवहारात आणले, तर संवादाअभावी कोणीही एकाकी पडणार नाही, असा समाज घडवता येईल. भाषा जोडणारी असावी, तोडणारी नसावी आणि सांकेतिक भाषा हा दोन भिन्न जगांना जोडणारा एक भक्कम पूल आहे.