न्यायासाठी लढणाऱ्या महिला: 'पूजा मेरी जान' ते 'थप्पड', पाच कथांमधून नवी नजर

गुन्हेगारी, न्याय आणि उत्तरदायित्व यांवर आधारित कथांमध्ये अनेक वर्षे पुरुषच केंद्रस्थानी होते. तपास अधिकारी, वकील, पोलीस किंवा स्वतःच्या पद्धतीने न्याय मिळवून देणारा माणूस म्हणून त्यांनाच दाखवले जायचे. हिंदी चित्रपटसृष्टी आणि ओटीटीवरच्या कथांनी हळूहळू हा दृष्टिकोन बदलला आहे आणि या चर्चेच्या मध्यभागी आता महिलांना स्थान दिले आहे. स्वतःसाठी उत्तरदायित्व मागण्यापासून ते समाजाला स्वतःच्या सत्याची व्याख्या करू न देण्यापर्यंत, या कथा न्यायाच्या प्रक्रियेत महिलांच्या स्वायत्ततेला आणि निर्णयक्षमतेला महत्त्व देतात.

'पूजा मेरी जान' या विषयावर चर्चा सुरू असताना, न्याय, संमती, उत्तरदायित्व आणि एखाद्या परिस्थितीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन हे प्रश्न तितक्याच ताकदीने मांडणारे इतर चित्रपट आणि वेब सीरिजही पाहणे महत्त्वाचे ठरते.

हिंदी Zee 5 वर स्ट्रीम होत असलेला 'पूजा मेरी जान' हा चित्रपट संमती, नकार, आसक्ती आणि सामाजिक दृष्टिकोन यांसारख्या गुंतागुंतीच्या विषयांवरील चर्चा पुढे आणतो. मृणाल ठाकूर आणि हुमा कुरेशी यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला हा चित्रपट एका महिलेभोवती घडणाऱ्या परिस्थितीवर बेतलेला आहे. उत्तरदायित्व आणि घटनेकडे पाहण्याच्या नजरेबाबत तो महत्त्वाचे प्रश्न विचारतो. एखादी महिला नकार देते, तेव्हा काय घडते आणि तिच्या निर्णयाकडे किती पटकन संशयाने किंवा टीकेच्या नजरेने पाहिले जाऊ शकते, याचा शोध तो घेतो. न्याय म्हणजे फक्त कायदेशीर प्रक्रियेचा अंतिम निकाल नाही. संमती, वैयक्तिक मर्यादा आणि स्वतःच्या निवडींचे समर्थन करण्यासाठी महिलांवर येणारा दबाव हेही त्यात येते, असे हा चित्रपट अधोरेखित करतो.

JioHotstar वरील 'दायरा' हा मेघना गुलजार यांचा चित्रपट आहे. त्यात करीना कपूर खान डीसीपी अजूनी कोहली यांच्या भूमिकेत एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या तपासाच्या केंद्रस्थानी आहे. महिला पोलीस अधिकारी म्हणून अजूनीला संस्थेचे नियम आणि प्रक्रिया, जनतेचा दबाव आणि भावनिक वातावरण यांचा सामना करावा लागतो. अशा वेळी न्याय नेमका कसा असावा, हा मोठा प्रश्न तिच्यासमोर उभा राहतो. तपासाचे नेतृत्व करण्याचा अधिकार महिला नायिकेकडे देतानाच, योग्य कायदेशीर प्रक्रिया आणि तातडीने न्याय देण्याची मागणी यांच्यातील सीमारेषेवरही हा चित्रपट बोट ठेवतो.

Amazon Prime Video वरील 'पिंक' हा मुख्य प्रवाहातील चित्रपटांत संमतीचा मुद्दा ठळकपणे मांडणाऱ्या महत्त्वाच्या चित्रपटांपैकी एक आहे. तापसी पन्नू, कीर्ती कुल्हारी आणि अँड्रिया तारियांग यांनी तीन तरुणींच्या भूमिका केल्या आहेत. एका अनपेक्षित घटनेनंतर त्यांच्या निवडींची आणि वागणुकीची कठोर छाननी होते. अमिताभ बच्चन यांनी न्यायालयात त्यांची बाजू मांडणारे वकील दीपक सेहगल यांची भूमिका केली आहे. तरीही चित्रपटाचा मुख्य मुद्दा महिलांना स्वतःच्या वैयक्तिक मर्यादा ठरवण्याचा अधिकार असण्याचा आहे. महिलेचे कपडे, जीवनशैली, नातेसंबंध किंवा भूतकाळ पाहून तिच्या संमतीचे महत्त्व ठरवता येते, या विचाराला हा चित्रपट ठामपणे आव्हान देतो.

Netflix वरील 'दिल्ली क्राइम' या वेब सीरिजमध्ये शेफाली शाह यांनी डीसीपी वर्तिका चतुर्वेदी यांची भूमिका केली आहे. वेगवेगळ्या सीझनमध्ये वर्तिका अनुभवी पोलीस अधिकारी म्हणून दिसते. गुंतागुंतीच्या प्रकरणांचा तपास करताना संस्थेचा दबाव, जनतेचा रोष आणि कायदा-सुव्यवस्था राखणाऱ्या यंत्रणेकडून असलेल्या अपेक्षा यांना ती तोंड देते. गुन्हेगारी कथांच्या पारंपरिक चौकटीत ही सीरिज मोठा बदल घडवते. तपास ज्या पीडित व्यक्तीभोवती फिरतो, त्या फक्त महिला असण्यापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत. महिला स्वतः तपास अधिकारी, निर्णय घेणाऱ्या आणि न्यायासाठी प्रयत्न करणाऱ्या व्यावसायिकही असू शकतात, हे ही सीरिज दाखवते.

MX Player वरील 'थप्पड' हा चित्रपट न्यायाची कल्पना पारंपरिक गुन्हेगारी कथांपलीकडे नेऊन वैवाहिक नात्याच्या चौकटीत मांडतो. तापसी पन्नूने अमृताची भूमिका केली आहे. एका पार्टीत तिचा पती तिला थप्पड मारतो आणि त्यानंतर अमृताला आपल्या नात्याचा नव्याने विचार करावा लागतो. आपण काय स्वीकारायला तयार आहोत आणि स्वतःसाठी कोणत्या मर्यादा ठरवायच्या आहेत, याबाबत ती ठाम भूमिका घेऊ लागते. वैयक्तिक स्वायत्तता हा या चित्रपटाच्या न्यायविषयक दृष्टिकोनाचा केंद्रबिंदू आहे. हा प्रसंग इतरांच्या मते किती गंभीर आहे, हा प्रश्न अमृतासाठी महत्त्वाचा नाही. आपली वैयक्तिक मर्यादा ओलांडली गेली आहे, हे ठरवण्याचा अधिकार तिला आहे का, हा खरा प्रश्न आहे.

'पूजा मेरी जान' आणि 'दायरा' पासून 'पिंक', 'दिल्ली क्राइम' आणि 'थप्पड' पर्यंत, या कथा न्यायाच्या चौकटीत महिलांचे चित्रण कसे बदलत आहे, हे दाखवतात. महिला आता फक्त संरक्षणाची, बचावाची किंवा सूडाची वाट पाहणाऱ्या व्यक्तिरेखा राहिलेल्या नाहीत. त्या तपास अधिकारी, व्यावसायिक आणि निर्णय घेणाऱ्या म्हणून समोर येतात. स्वतःच्या मर्यादा आणि स्वतःच्या कथनाची व्याख्या करण्याचा अधिकारही त्या मागतात.

त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, या कथा न्यायाच्या कल्पनेचा विस्तार करतात. न्याय म्हणजे फक्त न्यायालयात किंवा पोलीस ठाण्यात काय घडते, एवढेच नाही. महिलांचे म्हणणे कसे ऐकले जाते, त्यांच्याबद्दल कसे निष्कर्ष काढले जातात, त्यांच्यावर विश्वास ठेवला जातो का आणि स्वतःच्या आयुष्याची गोष्ट सांगण्याचे स्वातंत्र्य त्यांना मिळते का, याचाही विचार या कथा करतात. 'पूजा मेरी जान' हिंदी Zee 5 वर विशेष स्वरूपात स्ट्रीम होत आहे.