'स्टेट ऑफ इंडियाज बर्डस' अहवाल: देशातील ६० टक्के पक्ष्यांची संख्या दीर्घकाळापासून घटतेय

काही दशकांपूर्वी घराच्या अंगणात, शेताच्या बांधावर किंवा झाडांच्या फांद्यांवर जे पक्षी सहज नजरेस पडायचे, ते आता नव्या पिढीसाठी जवळपास अनोळखी बनत चालले आहेत. 'स्टेट ऑफ इंडियाज बर्डस' या अहवालाच्या ताज्या आवृत्तीत भारतातील सुमारे ३४८ पक्षीप्रजातींचा अभ्यास करण्यात आला, आणि त्यापैकी ६० टक्के पक्ष्यांच्या संख्येत दीर्घकालीन घट नोंदवली गेली आहे.

या अहवालातील महत्त्वाचा मुद्दा असा की, दुर्मीळ पक्ष्यांपेक्षाही पूर्वी अगदी सर्रास दिसणाऱ्या पक्ष्यांची संख्या हळूहळू कमी होणे हे अधिक गंभीर पर्यावरणीय इशारा मानले जात आहे. या पक्ष्यांची संख्या एकाच वेळी अचानक घटलेली नाही, तर ती इतक्या संथ गतीने कमी होत गेली की या बदलाकडे फारसे गांभीर्याने पाहिलेच गेले नाही.

दशकांपूर्वी जे पक्षी लोकांच्या रोजच्या आयुष्याचा भाग होते, ते आजची मुले प्रत्यक्षात पाहतच नाहीत, असे अहवालात नमूद आहे. ही घट केवळ एखाद्या दुर्मीळ प्रजातीपुरती मर्यादित नाही. घरची चिमणी, मैना, साळुंकी, दयाळ, घुबड यांसारख्या नेहमीच्या पक्ष्यांच्या अधिवासावरही शहरीकरणाचा थेट परिणाम होताना दिसतो आहे. या अभ्यासासाठी देशातील एकूण ९४२ पक्षीप्रजातींचे विश्लेषण करण्यात आले, आणि त्यासाठी देशभरातील पक्षिनिरीक्षकांनी नोंदवलेल्या सुमारे ४.८ कोटी निरीक्षणांचा आधार घेण्यात आला.

पक्ष्यांची संख्या का घटते आहे, याची अनेक कारणे या संशोधनातून पुढे आली आहेत. झाडांची आणि नैसर्गिक अधिवासांची कमी होत जाणारी संख्या, वाढते शहरीकरण, शेतीतील बदलते स्वरूप, कीटकनाशकांचा वापर, प्रदूषण आणि माणसाचा वाढता हस्तक्षेप ही त्यामागची प्रमुख कारणे आहेत. मानवी हस्तक्षेपाचा आणखी एक वेगळाच परिणाम समोर आला आहे. उत्तराखंडातील हिमालयीन मोनाल या पक्ष्यावर झालेल्या अभ्यासात असे दिसले की, जिथे मानवनिर्मित आवाज जास्त आहे, त्या भागातील पक्षी एकमेकांपर्यंत आपला आवाज पोहोचवण्यासाठी अधिक मोठ्याने, तीव्र स्वरात ओरडतात.

कोणत्या पक्ष्यांना सर्वाधिक धोका आहे, हेही अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे. गिधाडे, शिकारी पक्षी, स्थलांतर करणारे किनारी पक्षी आणि बदके यांच्या संख्येत मोठी घट दिसून आली. गवताळ प्रदेशात राहणाऱ्या पक्ष्यांची संख्याही विशेष वेगाने कमी झाली आहे. लांब पल्ल्याचे स्थलांतर करणाऱ्या पक्ष्यांमध्ये ५० टक्क्यांहून अधिक घट नोंदवली गेली, तर किनारी भागात येणाऱ्या काही स्थलांतरित पक्ष्यांच्या समूहांमध्ये जवळपास ८० टक्के घट दिसून आली.

मात्र चित्र पूर्णपणे निराशाजनक नाही. मौर, आशियाई कोकीळ, राखाडी कबुतरे आणि राखाडी वटवट्या यांसारख्या काही ओळखीच्या पक्ष्यांच्या संख्येत वाढ किंवा स्थिरता आढळली आहे. याचाच अर्थ, सगळेच पक्षी कमी होत नाहीत. पण पक्ष्यांच्या मोठ्या समूहात दिसणारी ही दीर्घकालीन घट मात्र चिंता वाढवणारी आहे, असे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.