'डिजिटल अरेस्ट'वरील 'trAPPed' ला पुलित्झर, सुपर्णा शर्मा आणि आनंद आरके यांचा सन्मान

न्यूयॉर्क, अमेरिका, ३० ऑक्टोबर २०२६: भारतातील डिजिटल अरेस्ट फसवणुकीचा शोध घेणाऱ्या 'trAPPed' या चित्रमय शोधवृत्ताला २०२६ चे पुलित्झर पारितोषिक मिळाले आहे. इलस्ट्रेटेड रिपोर्टिंग अँड कमेंटरी या विभागात हा सन्मान जाहीर झाला. भारतीय शोधपत्रकार सुपर्णा शर्मा, चित्रकार आनंद आरके आणि ब्लूमबर्गच्या शोधपत्रकार नताली ओबिको पियर्सन यांना तो संयुक्तपणे देण्यात आला आहे.

हे पारितोषिक ४ मे २०२६ रोजी जाहीर झाले. लखनौमधील एका न्यूरॉलॉजिस्टची गोष्ट या टीमने मांडली आहे. कायदा राबवणाऱ्या अधिकाऱ्यांचे सोंग घेतलेल्या सायबर गुन्हेगारांनी त्यांना फसवले आणि तथाकथित "डिजिटल अरेस्ट"मध्ये अडकवले. धमक्या, पाळत आणि मानसिक दबाव वापरून फसवणूक करणारे लोक पीडितांना कसे एकटे पाडतात आणि त्यांच्या पैशापर्यंत कसे पोहोचतात, याचा या शोधवृत्तात आढावा घेतला आहे.

'trAPPed' च्या केंद्रस्थानी असलेले प्रकरण न्यूरॉलॉजिस्ट रुचिका टंडन यांचे आहे. अधिकाऱ्यांचे सोंग घेणाऱ्या लोकांच्या सूचना पाळण्यासाठी त्यांच्यावर दबाव टाकण्यात आला आणि त्यांना दूरून पाळतीखाली ठेवण्यात आले. ऑगस्ट २०२४ मध्ये आठ दिवस टंडन यांच्यावर पाळत ठेवली गेली. कुटुंबापासून दूर राहण्याचे आणि कॅमेऱ्यासमोर राहण्याचे आदेश त्यांना देण्यात आले. या फसवणुकीत कुटुंबाची मोठी संपत्ती गेली.

हे शोधवृत्त फक्त पीडितेच्या अनुभवापुरते थांबत नाही. असे गुन्हे घडवून आणणारी मोठी जाळी कशी चालतात, याचाही त्यात शोध घेतला आहे. शर्मा आणि पियर्सन यांच्या वार्तांकनासाठी खूप प्रवास झाला, अनेक मुलाखती घेतल्या गेल्या, तसेच पोलीस नोंदी, बँक व्यवहार आणि व्हाट्सऐप संभाषणे तपासण्यात आली. म्युल बँक खाती, क्रिप्टोकरन्सी एक्स्चेंज आणि शेल कंपन्या यांच्याशी असलेले दुवे टीमने उलगडले. डिजिटल अरेस्टचे प्रकार एकेकट्या व्यक्तींकडून नाही, तर संघटित जाळ्यांमधून चालू शकतात, हे त्यातून समोर येते.

हा गुन्हा मुख्यत्वे फोन कॉल, स्क्रीन आणि मानसिक धाकातून घडत गेला. तो समजावून सांगण्यासाठी टीमने चित्रमय कथनाचा मार्ग निवडला. पीडितेचा एकटेपणा आणि फसवणूक करणाऱ्यांनी लादलेली न दिसणारी बंधने आनंद आरके यांच्या चित्रांतून मांडली गेली. त्याचबरोबर सोबतच्या शोधवृत्ताने हे एक प्रकरण सायबर फसवणूक आणि डिजिटल पाळत या मोठ्या समस्येच्या चौकटीत ठेवले.

गुंतागुंतीची शोधवृत्ते वाचकांना समजावून सांगण्यात दृश्य पत्रकारितेची भूमिका किती महत्त्वाची आहे, हेही या पुलित्झरमुळे अधोरेखित झाले आहे. आनंद आरके यांचे पूर्ण नाव आनंद राधाकृष्णन आहे. 'ब्लू इन ग्रीन' या ग्राफिक कादंबरीवरील कामासाठी त्यांना २०२१ मध्ये आयसनर पुरस्कार मिळाला होता.

हे पुरस्कारप्राप्त काम ४ डिसेंबर २०२५ रोजी ब्लूमबर्गने प्रसिद्ध केले. भारताच्या डिजिटल विस्तारामुळे सायबर गुन्हेगारांना तंत्रज्ञानावरील आणि अधिकृत संस्थांवरील लोकांच्या विश्वासाचा गैरफायदा घेण्याच्या नव्या संधी कशा मिळाल्या, या मोठ्या तपासाचा तो भाग होता. कायदेशीर अधिकाराचा आभास निर्माण करून फसवणूक करणारे लोक पीडितांवर दबाव आणतात आणि त्यांची बचत काढून घेतात. त्यामुळे डिजिटल अरेस्टसारखे प्रकार ही गंभीर सार्वजनिक चिंता ठरली आहे, असे हे प्रकरण दाखवते.