छोट्या उद्योगांकडे तंत्रज्ञान आहे, पण यंत्रणा एकमेकांशी जोडलेल्या नाहीत

पुणे, 2 नोव्हेंबर 2026: भारतातील लघु आणि मध्यम उद्योग तंत्रज्ञान स्वीकारण्यात मागे असतात, असे नेहमी म्हटले जाते. आरएचए वनएआय आणि आरएचए टेक्नॉलॉजीजचे सह-संस्थापक व मुख्य कार्यकारी अधिकारी अरुण मीना यांच्या मते हे वर्णन आता खरे नाही. वाढत्या उत्पादक कंपनीत, आरोग्यसेवा देणाऱ्या संस्थेत, लॉजिस्टिक्स कंपनीत, दुकानात किंवा व्यावसायिक सेवा देणाऱ्या फर्ममध्ये गेलात, तर अकाउंटिंग सॉफ्टवेअर, सीआरएम, स्टॉकची साधने, व्हाट्सऐप बिझनेस, स्प्रेडशीट, क्लाउड स्टोरेज आणि आता एखादा एआय सहायकही दिसतो. तंत्रज्ञान नाही, असा प्रश्न नाही. प्रश्न असा आहे की ही साधने एकमेकांशी बोलत नाहीत.

विक्रीची माहिती एका यंत्रणेत असते, स्टॉक दुसरीकडे. ग्राहकांशी बोलणे व्हॉट्सअॅपवर चालते. आर्थिक ताळमेळ महिन्याच्या शेवटी होतो. प्रत्येक विभाग आपापले ट्रॅकर सांभाळतो. व्यवस्थापनाच्या हाती येणारे अहवाल आधीच आठवडे जुने झालेले असतात. सगळे कामात गढलेले असतात, पण व्यवसायाचे पूर्ण आणि ताजे चित्र कुणालाच दिसत नाही.

मीना यांनी याला अनेक भारतीय छोट्या उद्योगांसमोरील शांत संकट म्हटले आहे. ताळेबंदात हा खर्च वेगळ्या नावाने दिसत नाही. तो निर्णयांना होणारा उशीर, पुन्हा पुन्हा करावे लागणारे हाताचे काम, टाळता येण्याजोग्या चुका, चुकीच्या ठिकाणी अडकलेले खेळते भांडवल आणि वाढ सांभाळणे सोपे व्हायला हवे तेव्हाच अधिक अवघड होणे, अशा रूपांत समोर येतो.

याची उदाहरणे त्यांनी वेगवेगळ्या क्षेत्रांतून दिली आहेत. ऑटो-अँसिलरी कारखान्यात विक्री ऑर्डर, उत्पादन योजना आणि खरेदी वेगवेगळ्या यंत्रणांत असते. ग्राहकाने डिलिव्हरीचे वेळापत्रक बदलले, तर विक्री विभागाला आधी कळते आणि नियोजन व खरेदी जुन्याच गरजेप्रमाणे काम करत राहतात. त्यामुळे जादा स्टॉक, चुकलेले डिस्पॅच किंवा टाळता येण्याजोगा ओव्हरटाइम होऊ शकतो. रेस्टॉरंट समूहात ऑनलाइन ऑर्डरसाठी एक प्लॅटफॉर्म, हॉटेलातील बिलिंगसाठी दुसरा, आरक्षणासाठी व्हाट्सऐप आणि पुरवठादारांच्या खरेदीसाठी स्प्रेडशीट वापरली जाऊ शकते. मग कोणत्या आउटलेटचा नफा घटतोय, कोणत्या पदार्थांमुळे नासाडी होते आणि डिलिव्हरीला वेळ का बदलतो, हे व्यवस्थापनाला पटकन समजत नाही. शाळांमध्ये प्रवेश, फी वसुली, हजेरी, वाहतूक आणि पालकांशी संवाद वेगवेगळ्या साधनांवर चालतो. मॉलमध्ये गर्दी, पार्किंग, भाडेकरूंची विक्री, जाहिरात मोहिमा, देखभाल आणि सुरक्षा हे सगळे येते. या यंत्रणा तुटक राहिल्या, तर किती लोक आले हे कळते, पण त्यातून विक्री किती झाली किंवा खर्च कुठे वाढतोय हे कळत नाही.

डिजिटल परिवर्तनाचा अर्थही चुकीचा घेतला गेला, असे मीना यांचे म्हणणे आहे. सॉफ्टवेअर घ्या आणि डिजिटल व्हा, असे वर्षानुवर्षे सांगितले गेले. अनेकांनी साधने घेतली, फाइल क्लाउडवर नेल्या, वेबसाइट व अॅप बनवले, फॉर्म डिजिटल केले. तरीही कंपनी चालवण्याचा रोजचा अनुभव फारसा बदलला नाही. कारण एखादी प्रक्रिया डिजिटल करणे म्हणजे ती सुधारणे नव्हे. तंत्रज्ञानाने केवळ नोंद ठेवू नये, तर काय घडतेय ते समजावे, कशाकडे लक्ष द्यायला हवे ते दाखवावे आणि लोकांना जलद कृती करता यावी.

डेटा निर्णयासाठी तयार असला पाहिजे, असेही ते म्हणतात. आकड्यांनी भरलेला डॅशबोर्ड म्हणजे समज नव्हे आणि निर्णय झाल्यानंतर येणारा अहवाल म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे. त्यासाठी स्वच्छ डेटा पाइपलाइन, सर्वांना मान्य व्याख्या, स्पष्ट जबाबदारी आणि माहितीला कृतीशी जोडणाऱ्या कामाच्या पायऱ्या लागतात. अनेक संस्था आधी डॅशबोर्ड घेतात आणि मग डेटा विसंगत, दुबार किंवा अपूर्ण असल्याचे त्यांना कळते. उलट आधी किंमत, खरेदी, क्षमता, कर्ज, ग्राहक टिकवणे, खेळते भांडवल किंवा सेवा पुरवठा यांसारखे महत्त्वाचे निर्णय ठरवावेत, मग त्यासाठी कोणता डेटा हवा, तो कुठून येतो आणि त्याच्या दर्जाला कोण जबाबदार, हे मागे जाऊन ठरवावे.

एआयबद्दल मीना यांचे मत असे की तो बिघडलेली कार्यपद्धती दुरुस्त करत नाही. एआय कागदपत्रे वाचू शकतो, संभाषणांचा सारांश काढू शकतो, गडबड ओळखू शकतो, उत्तरांचे मसुदे लिहू शकतो, मागणीचा अंदाज बांधू शकतो आणि पुन्हा पुन्हा होणारी कामे स्वयंचलित करू शकतो. पण ज्या व्यवसायावर तो वापरला जातो, त्याची स्थिती तो वाढवून दाखवतो. ग्राहकांचा डेटा विसंगत असेल तर एआयचे निष्कर्षही विसंगत येतील. मंजुरीची प्रक्रिया अस्पष्ट असेल तर ऑटोमेशन गोंधळ फक्त वेगाने वाढवेल. सुरुवात इन्व्हॉइस प्रक्रिया, ग्राहकांच्या चौकशा योग्य जागी पाठवणे, कागदपत्रांतील माहिती काढणे, स्टॉकचे अलर्ट किंवा व्यवस्थापन अहवाल अशा कामांपासून करावी, असा त्यांचा सल्ला आहे. आरएचए टेक्नॉलॉजीज आणि आरएचए वनएआय यांसारख्या कंपन्या संस्थांना डेटा, अॅप्लिकेशन्स आणि ज्ञान जोडून देण्याचे काम करतात, जेणेकरून एआय प्रत्यक्ष कामात उपयोगी पडेल.

संस्थापकाची भूमिकाही बदलत आहे, असे ते सांगतात. अनेक छोट्या उद्योगांत संस्थापक हाच व्यवसायाचा मज्जासंस्था असतो. सुरुवातीच्या वर्षांत ही ताकद असते, पण संस्था वाढली की ती मर्यादा बनू शकते. प्रत्येक अपवाद तपासणे किंवा प्रत्येक खरेदीला मंजुरी देणे संस्थापकाला जमत नाही. त्यामुळे संस्थेचे ज्ञान सांभाळणाऱ्या, एकसारखेपणा राखणाऱ्या आणि अपवाद आपोआप समोर आणणाऱ्या यंत्रणा लागतात. यामुळे माणसाचे विवेकबुद्धीचे काम कमी होत नाही, तर खरोखर गरज असलेल्या निर्णयांसाठी ते मोकळे होते.

पुढे काय करावे, यावरही मीना यांनी भर दिला आहे. सगळे एकदम बदलण्याची गरज नाही. महसूल, रोख प्रवाह किंवा ग्राहक अनुभवावर परिणाम करणाऱ्या एका अडचणीपासून सुरुवात करावी, सध्याची प्रक्रिया प्रामाणिकपणे मांडावी, डेटा कुठे तयार होतो, कुठे दुबार होतो आणि निर्णय कुठे अडतात ते शोधावे. नंतर संबंधित यंत्रणा जोडाव्यात, डेटा एकसारखा करावा आणि प्रक्रिया स्थिर झाल्यावरच ऑटोमेशन आणावे. तंत्रज्ञान भागीदार यंत्रणा उभारू शकतात, पण डेटाच्या व्याख्या, प्रक्रिया आणि निर्णयाचे अधिकार यांची मालकी व्यवसायाकडेच हवी, असेही त्यांनी म्हटले आहे.

मीना यांच्या मते भारतातील या क्षेत्रात महत्त्वाकांक्षेची कमतरता नाही, कमतरता आहे ती कामकाजातील ताकदीची. पुढील दशकात टिकून वाढणारे उद्योग सर्वात प्रगत तंत्रज्ञान असलेलेच असतील असे नाही, तर आपले कामकाज स्पष्ट पाहू शकणारे, अपवादांना पटकन प्रतिसाद देणारे आणि विश्वासार्ह माहितीवर निर्णय घेणारे असतील.