दिवाळी ६ नोव्हेंबरपासून: वसुबारस ते भाऊबीज, पूजेच्या वेळा आणि परंपरा

पुणे, ५ नोव्हेंबर २०२६: पाच दिवसांच्या दिवाळीला ६ नोव्हेंबरला वसुबारसेने सुरुवात होणार आहे. त्यानंतर धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मी-कुबेर पूजन, बलिप्रतिपदा आणि भाऊबीज असा क्रम आहे. यंदाची एक खास गोष्ट म्हणजे नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मीपूजन हे दोन्ही ८ नोव्हेंबरलाच येत आहेत.

देशभरात दिवाळी पारंपरिक विधी, दिव्यांची आरास, आकाशकंदील, फराळ आणि कुटुंबाच्या भेटीगाठींनी साजरी केली जाते. भेटवस्तू आणि शुभेच्छांची देवाणघेवाण करून सामाजिक आणि कौटुंबिक नाती घट्ट करण्याचाही हा प्रसंग असतो. घरे आणि दुकाने स्वच्छ करून सजवली जातात, तसेच मिठाई आणि दिवाळीचा फराळ वाटून लोक एकत्र येतात.

उत्सवाची सुरुवात शुक्रवारी, ६ नोव्हेंबरला वसुबारसेने होईल. या दिवशी सूर्यास्तानंतर गाय आणि तिच्या वासराची पूजा करण्याची परंपरा आहे. विवाहित महिला उपवास करतात आणि नंदिनी मातेची प्रार्थना करतात. ज्यांना प्रत्यक्ष गाय आणि वासरू उपलब्ध नसेल, ते त्यांच्या मूर्तीची किंवा चित्राची पूजा करू शकतात. गोशाळांना मदत करण्यालाही प्रोत्साहन दिले जाते.

७ नोव्हेंबरला धनत्रयोदशी आहे. हा दिवस आरोग्याची देवता मानल्या जाणाऱ्या भगवान धन्वंतरींना समर्पित आहे. या दिवशी सोने, नाणी आणि दागिने स्वच्छ करून त्यांची पूजा केली जाते, तसेच लक्ष्मीमाता आणि कुबेर यांची प्रार्थना केली जाते. संध्याकाळी यमदीपदानाच्या परंपरेनुसार दक्षिणेकडे ज्योत करून कणकेचा दिवा लावला जातो. अकाली मृत्यू टळतो, अशी यामागची धारणा आहे.

रविवारी, ८ नोव्हेंबरला नरक चतुर्दशी आणि लक्ष्मी-कुबेर पूजन साजरे होईल. भगवान श्रीकृष्णांनी नरकासुराचा केलेला पराभव आणि त्याने बंदिवान केलेल्या महिलांची सुटका, याचे स्मरण नरक चतुर्दशीला केले जाते. या दिवशी पहाटे तेल आणि उटणे लावून अभ्यंगस्नान करण्याची प्रथा आहे. धार्मिक विधींचा भाग म्हणून यमतर्पणही केले जाते.

त्याच दिवशी संध्याकाळी समृद्धी, धन आणि कल्याणासाठी लक्ष्मी आणि कुबेर यांचे पूजन होईल. पूजेआधी घर, दुकान आणि आजूबाजूचा परिसर स्वच्छ करून सजवला जातो. समृद्धीचे प्रतीक म्हणून नैवेद्यात लाह्यांना विशेष महत्त्व आहे. लक्ष्मी-कुबेर पूजनाचा शुभ मुहूर्त संध्याकाळी ५.५० ते रात्री १०.५० पर्यंत आहे.

दिवाळी पाडवा म्हणूनही ओळखली जाणारी बलिप्रतिपदा मंगळवारी, १० नोव्हेंबरला आहे. दानशूरपणासाठी स्मरणात असलेल्या राजा बलींची पूजा या दिवशी केली जाते. व्यापारी वही आणि दुकानाचे पूजन करून नव्या व्यापारी वर्षाची सुरुवात करतात. विवाहित जोडपीही हा दिवस साजरा करतात. पत्नी पतीचे औक्षण करते आणि दोघे भेटवस्तू व शुभेच्छांची देवाणघेवाण करतात.

वहीपूजनाचे शुभ मुहूर्त पहाटे २.१० ते ५.१०, सकाळी ६.३५ ते ७.२५ आणि सकाळी ११ ते दुपारी २ असे आहेत.

बुधवारी, ११ नोव्हेंबरला भाऊबीजेने दिवाळीची सांगता होईल. हा दिवस भाऊ आणि बहिणीच्या नात्याचा आहे. पौराणिक कथेनुसार मृत्यूची देवता यम आपल्या बहिणीकडे गेला आणि तिचा पाहुणचार स्वीकारला. त्या परंपरेनुसार बहिणी भावांना जेवायला बोलावतात आणि त्यांचे औक्षण करतात, तर भाऊ बहिणींना भेटवस्तू देतात.