वयाच्या ३८ व्या वर्षी कोहली: भारतीय क्रिकेटपटूंचा आहार, सराव आणि विश्रांती त्याने कशी बदलली

विराट कोहली आज ३८ वर्षांचा झाला. चाहते आणि माजी सहकाऱ्यांकडून शुभेच्छांचा वर्षाव सुरू आहे, आणि त्याची सर्वोत्तम खेळी कोणती यावर नेहमीप्रमाणे चर्चाही रंगली आहे. पण आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये अजून खेळत असताना आणखी एक वाढदिवस साजरा करणाऱ्या कोहलीची धावांपेक्षा जास्त काळ टिकणारी कामगिरी स्कोअरकार्डवर कधीच दिसत नाही. भारतीय खेळाडू शरीराची तयारी कशी करतात हे त्याने बदलले, आणि मग पूर्ण संघाला त्याच वाटेवर आणले.

माजी सलामीवीर वीरेंद्र सेहवाग यांनी यंदाच्या सुरुवातीला सांगितले की कोहलीनेच भारतीय क्रिकेटमध्ये फिटनेसची संस्कृती आणली, आणि त्याला या काळातला सर्वात फिट क्रिकेटपटू म्हटले.

काही वर्षांपूर्वी फिटनेस ही भारतीय क्रिकेटची कमजोर बाजू होती. माजी प्रशिक्षक रवी शास्त्री यांच्या म्हणण्यानुसार या बाबतीत भारत ऑस्ट्रेलिया, न्यूझीलंड आणि इंग्लंडच्या खूपच मागे होता. कोहलीचा स्वतःचा प्रवासही तिथूनच सुरू झाला. सुरुवातीला तो गुणी होता, पण थोडा गुबगुबीत होता. २०१२ च्या ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यानंतर त्याने फिटनेस गांभीर्याने घ्यायचे ठरवले.

खरा बदल ट्रेनर शंकर बसू यांच्यासोबत काम सुरू केल्यावर झाला. २०१४ मध्ये दोघांचे बोलणे झाले आणि पुढच्या मोसमापासून ते एकत्र काम करू लागले. वेग आणि ताकद वाढवण्यासाठी त्यांनी ट्रॅक आणि फील्ड खेळांमधल्या कल्पना घेऊन वजन उचलण्याचा नेमका कार्यक्रम तयार केला. बसू यांच्या म्हणण्यानुसार ऑलिम्पिक खेळाडूसारखा सराव करणारा कोहली हा पहिला क्रिकेटपटू होता. २०१६ च्या आयपीएलमध्ये तो प्रत्येक सामन्याच्या सकाळी वजन उचलू लागला, म्हणजे खेळण्याआधी स्नायू जागे व्हावेत. बसू यांनी असेही म्हटले आहे की फिट दिसणे वेगळे आणि खेळाडू म्हणून फिट असणे वेगळे.

आहारातही बदल झाला. कोहली आधी वजन आणि भरपूर लाल मांसावर भर देत असे. त्यातून स्फोटक खेळाडू घडला, असे त्याने सांगितले आहे, पण कसोटी क्रिकेटला काहीतरी वेगळे हवे होते. छोले भटुरे, आलू पराठे आणि समोसे असे तळलेले आवडीचे पदार्थ त्याने सोडले. २०१८ च्या दक्षिण आफ्रिका दौऱ्यात तब्येतीच्या तक्रारी झाल्यानंतर तो शाकाहारी झाला. काही काळाने त्याने सोशल मीडियावर लिहिले की शाकाहारी खेळाडू झाल्यावर आहाराबद्दलच्या अनेक समजुती केवळ गैरसमज होत्या हे त्याला कळले.

वृत्तांनुसार तो दुग्धजन्य पदार्थ कमीत कमी घेतो आणि टोफू व सोयावर भर देतो. दिवसभर भरपूर पाणी पितो. अधूनमधून आवडीचे काही खाण्याची मुभाही तो स्वतःला देतो. इंग्लंडविरुद्ध २३५ धावांच्या खेळीनंतर बसू यांनी त्याला त्या रात्री हवे ते खाण्यास सांगितले, तेव्हा कोहलीने चिकन बर्गर मागवला आणि वरचा पाव काढून टाकला.

यो-यो टेस्ट म्हणजे धावत करायची सहनशक्तीची चाचणी, हे या नव्या संस्कृतीचे सर्वात स्पष्ट चिन्ह ठरले. ती २०१७ च्या सुमारास कोहलीच्या कर्णधारपदाखाली आली, आणि पास होण्यासाठी १६.१ गुण लागत. नंतर ही मर्यादा १६.५ करण्यात आली. ही चाचणी न जमल्याने अंबाती रायुडू, युवराज सिंग आणि सुरेश रैना यांना संघाबाहेर राहावे लागले. संदेश स्पष्ट होता: फक्त धावा पुरेशा नाहीत.

कोहलीने स्वतःलाही तोच निकष लावला. २०२३ मध्ये त्याने १७.२ गुण इन्स्टाग्रामवर टाकले, पण खेळाडूने गुण जाहीर करणे बीसीसीआयला आवडले नाही. त्या शिबिरात शुभमन गिल १८.७ गुणांसह अव्वल होता. २०२४-२५ च्या बॉर्डर-गावस्कर मालिकेत भारताचा १-३ असा पराभव झाल्यानंतर बोर्ड यो-यो टेस्ट पुन्हा कडक अटीच्या रूपात आणण्याचा विचार करत असल्याचे सांगितले गेले.

वेगवान गोलंदाजांच्या गटात हा बदल सर्वात ठळक दिसला. बसू यांच्या म्हणण्यानुसार २०१५ पासून फिटनेसकडे फलंदाजी, गोलंदाजी आणि क्षेत्ररक्षणासारखे नवे कौशल्य म्हणून पाहिले गेले, केवळ औपचारिकता म्हणून नाही. व्यवस्थापनाला टिकून राहणारा वेगवान मारा हवा होता. बुमराहला लवकर कसोटीत आणण्यात आले, आणि कठीण गेलेल्या २०१७ व २०१८ नंतर मोहम्मद शमीला पुन्हा उभे राहण्यासाठी बसू यांनी मदत केली.

पुढे भारताचे स्ट्रेंथ आणि कंडिशनिंग प्रशिक्षक झालेल्या अंकित कलियार यांनी सांगितले की संघातली संस्कृती आणि शिस्त कोहलीने घडवली. सर्वोच्च खेळाडू इतका फिट असेल तर बाकीचे त्याच्या मागे येतात, असे ते म्हणाले. गिल फलंदाजी, कौशल्य आणि फिटनेसमध्ये कोहलीचा कित्ता गिरवतो, असेही त्यांनी म्हटले आहे. २०१९ मध्येच गिल, खलील अहमद आणि कुलदीप यादव यांनी कोहली व रोहित शर्मा यांनी घालून दिलेल्या दर्जाची बरोबरी करायची आहे, असे म्हटले होते.

रोहित शर्मा यांनी एकदा सांगितले की कोहली आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीत तज्ज्ञांची मदत घेण्यासाठी एकदाही नॅशनल क्रिकेट अकादमीत गेला नाही, आणि तरुण खेळाडूंनी ही भूक त्याच्याकडून शिकावी असे त्यांनी सांगितले.

कोहली सध्या कसोटी आणि टी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्त झाला असून एकदिवसीय सामने खेळतो. २०२७ चा विश्वचषक हे त्याचे पुढचे मोठे लक्ष्य आहे. तो या शर्यतीत किती काळ राहतो हे त्याने वर्षांपूर्वी बसवलेल्या दिनक्रमावरच अवलंबून असेल.