मुंबई लिटफेस्टमध्ये क्रिकेटच्या पुस्तकांवरील गप्पा बीसीसीआयच्या ताकदीपर्यंत पोहोचल्या

क्रिकेटवरील पुस्तकांविषयी बोलण्यासाठी शनिवारी एनसीपीएमध्ये तासभराचे सत्र ठेवले होते. पण गप्पा रंगल्या तशा त्या पुस्तकांच्या कव्हरपलीकडे गेल्या आणि क्रिकेटशी जोडलेल्या अनेक विषयांना स्पर्श करून आल्या.

गोदरेज लिटरेचर लाइव्ह! द मुंबई लिटफेस्ट 2026 मध्ये जमशेद भाभा थिएटरच्या व्यासपीठावर डॉ. शशी थरूर, लेखक राहुल भट्टाचार्य आणि पत्रकार अयाझ मेमन होते.

थरूर हे फक्त काँग्रेसचे राजकारणी नाहीत, तर क्रिकेटकडे बघण्याची त्यांची स्वतःची नजरही आहे. त्यांनी 2009 मध्ये पाकिस्तानी मुत्सद्दी शहरयार खान यांच्यासोबत भारत-पाकिस्तान क्रिकेटवर Shadows Across the Playing Field हे पुस्तक लिहिले आहे.

भारत आणि पाकिस्तान 2007 पासून द्विपक्षीय कसोटी मालिकेत आणि 2013 पासून एकदिवसीय क्रिकेटमध्ये खेळलेले नाहीत. हा मुद्दा चर्चेत आला आणि त्यामुळे क्रिकेट काय गमावत आहे, याचे व्यापक परिणाम तिघांनी आपापल्या पद्धतीने मांडले.

बीसीसीआय जागतिक क्रिकेटमध्ये जी ताकद वापरते, त्याविषयीही प्रत्येकाचे वेगळे मत होते. चर्चेचे संचालन करणाऱ्या मेमन यांनी क्रिकेटला "conscience keeper" म्हणजे विवेकाचा रखवालदार हवा, असे सांगितले. ही भूमिका घेण्यासाठी भारत पुढे येण्यास तयार आहे का, असा प्रश्नही त्यांनी विचारला.

थरूर म्हणाले, "विवेकाचे रखवालदार होण्यापेक्षा आपल्यावर हिशेबनीसांचे, पैसे मोजणाऱ्या लोकांचेच वर्चस्व जास्त आहे." थरूर यांनी दिवंगत नेते अरुण जेटली यांची आठवण सांगितली. जेटली हे एकेकाळी दिल्ली क्रिकेटचे प्रमुख म्हणून क्रिकेट प्रशासनात खूप सक्रिय होते. थरूर यांनी संयुक्त राष्ट्रांमध्ये अनेक वर्षे विविध पदांवर काम केले, त्यामुळे जेटली त्यांना म्हणाले होते, "आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये भारताची भूमिका सुरक्षा परिषदेतील अमेरिकेच्या भूमिकेसारखी आहे, हे तुम्ही समजून घ्यावे."

मेमन यांनी डिसेंबर 2010 मध्ये एम. ए. के. पतौडी यांनी म्हटलेले आठवले. बीसीसीआय हा क्रिकेटचा आवाज नसून क्रिकेटचे इन्व्हॉइस आहे, असे पतौडी म्हणाले होते. त्यानंतर भट्टाचार्य यांनी क्रिकेटमधील सत्तेची वाटणी किती एकतर्फी झाली आहे, ते दाखवून दिले. "हे केंद्रीकरण योग्य नाही," असे ते म्हणाले. पूर्वीच्या काळात इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलियाचा जसा दबदबा होता, तसाच भारताचा जागतिक क्रिकेटवरील दबदबाही नकोसा वाटतो, असे त्यांनी जोडले.

मैदानावरील वर्चस्व किती, याकडे थरूर यांनी श्रोत्यांचे लक्ष वेधले. भारताला अजून वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिपची ट्रॉफी मिळवता आलेली नाही, याची आठवण त्यांनी करून दिली. जगभरातील टी20 संघ भारतीय मालकांनी विकत घेतले आहेत, त्यामुळे आता सगळे म्हणजे "one giant IPL" आहे, असे भट्टाचार्य म्हणाले.

संध्याकाळच्या विषयाला न्याय देण्यासाठी तिघांनी पुस्तकांवरही बोलले. विषय होता "Lines at Length: Cricket books and why we love them." वेस्ट इंडियन लेखक सी. एल. आर. जेम्स यांचा उल्लेख झाला. इंग्लिश लेखक नेव्हिल कार्डस यांचाही झाला. काही वाचकांच्या मते कार्डस २२ यार्डांच्या आत जे घडले त्यापेक्षा वर्णनात जास्तच रंगत भरायचे.

थरूर यांनी सांगितले की त्यांनी कार्डस आणि ऑस्ट्रेलियन क्रिकेटपटूपासून पत्रकार झालेले जॅक फिंगलटन थोडेफार वाचले आहेत. विशिष्ट पुस्तकांचा विषय आला तेव्हा त्यांनी ए. जी. मॅकडोनेल यांची क्रिकेटशी संबंधित कादंबरी, रामचंद्र गुहा यांचे A Corner of a Foreign Field आणि भट्टाचार्य यांचे Pundits from Pakistan यांचे नाव घेतले. भट्टाचार्य यांनी हे पुस्तक 2004 मधील पाकिस्तान दौऱ्यावर लिहिले आहे.

भट्टाचार्य यांनी दिवंगत लेखक पीटर रोबक यांचे It Never Rains (1983 च्या इंग्लिश मोसमाची डायरी), माइक मार्कुसी यांचे Anyone But England (तेव्हाच्या इंग्लिश क्रिकेटच्या स्थितीवरील टीकात्मक पुस्तक) आणि War Minus the Shooting (उपखंडात झालेल्या 1996 च्या वर्ल्ड कपवरचे रोचक पुस्तक) ही आपली आवडती पुस्तके सांगितली. ऑस्ट्रेलियन लेखक ख्रिश्चन रायन यांचा त्यांनी खास उल्लेख केला.

मेमन यांनी पतौडी यांचे Tiger's Tale, सुनील गावसकर यांचे Sunny Days आणि इंग्लिश लेखक स्काईल्ड बेरी यांचे Cricket Wallah (इंग्लंडच्या 1981-82 च्या भारत दौऱ्याची कहाणी) यांचा उल्लेख केला. बेरी यांच्या पुस्तकाचे थरूर आणि भट्टाचार्य यांनीही कौतुक केले. त्यांच्या मनासारखे झाले असते तर क्रिकेट साहित्यावर ते बोलतच राहिले असते. पण कितीही रंगलेल्या शेवटच्या सत्रातही स्टम्प्स उखडावेच लागतात.