नागपूर सायबर पोलिसांनी उघड केले म्युल खात्यांचे जाळे, 388 तक्रारींत 11 जणांना अटक

सायबर फसवणुकीतील पैसे फिरवण्यासाठी सर्वसामान्य लोकांच्या ओळखपत्रांचा गैरवापर करून उघडलेल्या बँक खात्यांचे मोठे जाळे नागपूर सायबर पोलिसांनी उघडकीस आणले आहे. शहराशी संबंधित सायबर फसवणुकीच्या प्रकरणांत संशयित म्युल खात्यांतून 103 कोटी रुपये फिरवले गेल्याचे या तपासात दिसून आले आहे. ज्यांच्या नावावर ही खाती उघडली गेली, त्या अनेकांना याची कल्पनाही नसल्याचे सांगितले जाते.

पोलिसांनी 388 तक्रारींच्या संदर्भात वेगवेगळ्या राज्यांतून 11 जणांना अटक केली आहे. सायबर फसवणुकीतून आलेले पैसे घेण्यासाठी आणि पुढे पाठवण्यासाठी गैरवापर केलेल्या ओळखपत्रांवर उघडलेली बँक खाती वापरली गेली, असा आरोप आहे. या पैशांचा मागोवा महाराष्ट्राबाहेरही गेला असून गुजरात, राजस्थान, गोवा, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकशी संबंधित तक्रारी यात आहेत.

म्युल खाते म्हणजे बेकायदा मार्गाने मिळालेले पैसे घेण्यासाठी, ठेवण्यासाठी किंवा पुढे पाठवण्यासाठी वापरले जाणारे बँक खाते. सायबर फसवणुकीत अशी खाती अनेकदा फसवणूक झालेल्या व्यक्तीचे खाते आणि गुन्हेगारी कारवाई चालवणारे लोक यांच्यातील मधला दुवा म्हणून काम करतात.

नागपूर सायबर पोलिसांच्या तपासानुसार, ज्यांना काहीच माहीत नव्हते अशा लोकांच्या ओळखपत्रांचा वापर करून त्यांच्या नकळत खाती उघडली गेली. नंतर या खात्यांत फसवणुकीतून मिळालेले पैसे घेतले गेले आणि ते इतर खात्यांत पाठवले गेले. त्यामुळे संपूर्ण पैशांचा मागोवा घेणे तपास करणाऱ्यांसाठी अवघड झाले.

अशा पद्धतीमुळे व्यवहारांचे अनेक थर तयार होतात. पैसे एका खात्यात आले की ते वेगवेगळ्या बँकांतील आणि राज्यांतील खात्यांत जाऊ शकतात. त्यामुळे मूळ लाभार्थी शोधणे, खाती कोण चालवतो हे ओळखणे आणि पैसे काढले जाण्याआधी किंवा पुढे सरकवले जाण्याआधी ते गोठवणे कठीण होते.

ज्यांच्या कागदपत्रांचा गैरवापर झाला, त्यांच्यासाठी त्रास ओळखचोरीपुरता थांबत नाही. पोलिसांच्या तपासात त्यांची नावे आणि बँक तपशील समोर येऊ शकतात आणि ज्या व्यवहारांबद्दल त्यांना काही माहीत नाही, त्यांची चौकशी त्यांच्यापुढे येऊ शकते.

गेल्या दोन वर्षांत केलेल्या तपासातून महाराष्ट्र, गुजरात, राजस्थान, गोवा, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटक येथील तक्रारींशी धागेदोरे जुळले आहेत. आरोपींनी एकमेकांशी समन्वय ठेवून सायबर फसवणुकीतून मिळालेले पैसे अनेक बँक खात्यांतून फिरवले, असा पोलिसांना संशय आहे. वेगवेगळ्या ओळखींशी जोडलेली खाती वापरल्यामुळे पैसे मूळ ठिकाणाहून दूर नेणे आणि त्यांचा माग काढणे अवघड झाले, असा आरोप आहे.

103 कोटी हा आकडा या तपासाशी जोडलेल्या संशयित खात्यांतून फिरलेल्या पैशांचे प्रमाण दाखवतो. तो परत मिळवलेला पैसा, तक्रारदारांचे एकूण नुकसान किंवा अटक केलेल्या प्रत्येकाच्या वाट्याला पूर्णपणे येणारी रक्कम असा आपोआप घेता येणार नाही.

खातेदारांची नेमकी भूमिका काय होती, खाती कोणी मिळवून दिली आणि पैसे शेवटी कोणाच्या हातात गेले, हे शोधणे अशा जाळ्यांच्या तपासातील महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. तक्रारींचा भौगोलिक विस्तार पाहता सायबर पोलिसांसमोरील अडचणीही दिसतात. व्यवहार अल्पावधीत राज्यांच्या सीमा ओलांडू शकतात, त्यामुळे अनेक ठिकाणांहून आर्थिक नोंदी, खात्यांचे तपशील आणि पुरावे एकत्र करावे लागतात.

नागरिकांनी ओळखपत्रे, बँक तपशील किंवा आर्थिक खात्यांचा वापर इतरांना देताना काळजी घ्यावी, असा इशारा या प्रकरणातून मिळतो. कायदेशीर आणि तपासलेल्या कारणाशिवाय कोणालाही आपल्या खात्यातून पैसे घेऊ किंवा पाठवू देऊ नये. आपल्या कागदपत्रांचा गैरवापर झाल्याचा संशय असल्यास लगेच बँकेला कळवावे आणि पोलिसांकडे तक्रार करावी.

म्युल खात्यांच्या तपासासोबतच नागपूर पोलिसांनी सायबर फसवणुकीत गेलेले पैसे वाया जाऊ नयेत आणि पीडितांना परत मिळावेत यासाठीही पावले उचलली आहेत. या वर्षी पोलिसांनी विविध बँक खात्यांतील फसवणुकीशी संबंधित 3.20 कोटी रुपये गोठवले. पोलिसांनी दिलेल्या माहितीनुसार, त्यापैकी 1.75 कोटी रुपये पीडितांना आधीच परत करण्यात आले आहेत. उर्वरित रक्कम विहित कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण झाल्यावर तक्रारदारांना परत मिळणे अपेक्षित आहे.

संशयास्पद पैसे सुरुवातीलाच गोठवणे सायबर फसवणुकीच्या प्रकरणांत निर्णायक ठरू शकते. अनेक खात्यांतून गेलेले पैसे तपास यंत्रणांना माग लागण्याआधीच काढले जाऊ शकतात किंवा पुढे सरकवले जाऊ शकतात. वेळेवर कारवाई झाल्यास किमान काही रक्कम परत मिळू शकते, पण पैसे गोठवल्याने प्रत्येक पीडिताला पूर्ण नुकसान परत मिळेल याची खात्री नसते.

हा तपास दोन आव्हाने समोर आणतो: म्युल खाती उभी करणारी आणि चालवणारी जाळी मोडून काढणे आणि पैसे एकापाठोपाठ होणाऱ्या व्यवहारांत नाहीसे होण्याआधी पीडितांना ते परत मिळवून देणे. 11 जणांची अटक आणि 388 तक्रारींची तपासणी ही महत्त्वाची पावले आहेत. मात्र जाळ्याची खरी व्याप्ती खाती कोणी मिळवून दिली, पैसे शेवटी कोणाला मिळाले आणि प्रत्येक खातेदाराची भूमिका काय होती, यावर अवलंबून राहील.

सायबर फसवणूक म्हणजे फक्त फसवा फोन, मेसेज किंवा ऑनलाइन व्यवहार नाही, हे नागपूरच्या या तपासातून दिसते. डिजिटल फसवणुकीमागे बँक खात्यांचे आणि पैशांच्या हस्तांतरणाचे जाळे असू शकते, जे गुन्हेगारांना चोरलेल्या पैशांपासून दूर ठेवते आणि ते परत मिळवणे अधिकाधिक कठीण करते.