पुण्यातील व्हिक्च्युअल्स लाइफसायन्सेसचे सॉफ्टवेअर, मानवी दूध बँकांचा कारभार आता डिजिटल

पुणे, 23 ऑक्टोबर 2026: देशात नवजात बालकांच्या उपचारात मानवी दूध बँकांचे महत्त्व वाढत आहे. अशा वेळी पुण्यातील व्हिक्च्युअल्स लाइफसायन्सेस ही कंपनी तंत्रज्ञानाच्या मदतीने दूध बँकांसमोरील अडचणी कमी करण्याचा प्रयत्न करत आहे. दात्यांकडून दूध गोळा करणे, त्यावर प्रक्रिया करणे, ते साठवणे आणि बाळांना वाटणे, या सर्व टप्प्यांसाठी कंपनीने Victuals Human Milk Bank Software तयार केले आहे.

हे सॉफ्टवेअर दूध बँकेचे काम डिजिटल करते, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत दुधाचा मागोवा घेणे सोपे करते आणि दात्यांचे दूध हाताळण्याची प्रक्रिया एकाच पद्धतीने चालवण्यास रुग्णालयांना मदत करते, असे सांगितले आहे.

देशभरातील नवजात अतिदक्षता विभागांत (NICU) मानवी दूध बँका महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुदतपूर्व जन्मलेली, कमी वजनाची आणि वैद्यकीयदृष्ट्या नाजूक बाळे यांना त्यांच्या आईचे दूध पुरेसे मिळत नाही, तेव्हा हे दूध त्यांच्या पोषणासाठी कामी येते. बाळाच्या स्वतःच्या आईचे दूध उपलब्ध नसेल तर अशा बाळांसाठी दात्याचे मानवी दूध द्यावे, अशी जागतिक आरोग्य संघटनेची (WHO) शिफारस आहे. सुरक्षित आणि नीट चालवलेल्या दूध बँक व्यवस्थेवरही संघटना भर देते.

दूध बँकेत अनेक टप्पे एकमेकांशी जोडलेले असतात. दात्यांची निवड आणि तपासणी, नोंदणी, दूध संकलन, प्रयोगशाळेतील चाचण्या, पाश्चरायझेशन, साठवण आणि पात्र बाळांना वाटप, असे हे टप्पे आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर अचूक नोंदी ठेवणे आणि दुधाचा मागोवा घेणे गरजेचे असते, कारण नोंदीत किंवा हाताळणीत चूक झाली तर रुग्णाच्या सुरक्षिततेला धोका होऊ शकतो.

यातील अनेक कामे आतापर्यंत हाताने लिहिलेल्या आणि कागदावरच्या नोंदींवर चालत आली आहेत. त्यामुळे काम वाढल्यावर सतत देखरेख ठेवणे आणि नोंदी सांभाळणे अवघड होते. जैविक सुरक्षिततेला लागणारी अचूकता आणि हाताने चालणारी कामे यांतील ही दरी भरून काढण्यासाठी व्हिक्च्युअल्स लाइफसायन्सेसने हे डिजिटल व्यासपीठ विकसित केले आहे.

कंपनीच्या उत्पादन माहितीनुसार, या व्यासपीठात दात्यांची निवड व नोंदणी, प्रक्रिया, साठवण आणि वाटप एकाच प्रमाणित डिजिटल कार्यपद्धतीत जोडलेले आहे. दूध गोळा केल्यापासून प्रक्रिया, साठवण, वाटप आणि बाळाला देण्यापर्यंत त्याचा मागोवा घेता येतो. हे क्लाउडवर चालणारे सॉफ्टवेअर HACCP (Hazard Analysis and Critical Control Points) या महत्त्वाच्या तपासणी टप्प्यांवरही देखरेख ठेवते. संभाव्य धोके ओळखून त्यांचे व्यवस्थापन करण्याची ही चौकट आहे, आणि त्यामुळे माणसाकडून होणाऱ्या चुका कमी होण्यास मदत होते.

डॉक्टर, नर्स, बायोमेडिकल इंजिनिअर आणि दूध बँक चालवणारे कर्मचारी यांच्यासाठी हे सॉफ्टवेअर आहे. रुग्णालयाच्या स्वतःच्या ब्रँडिंगनुसार त्यात बदल करता येतात. दुधाच्या प्रत्येक डब्याचा आणि त्यावर केलेल्या प्रक्रियांचा मागोवा घेता येतो. आकडेवारीचे अहवाल पाहून रुग्णालयाचे प्रशासक कामाचा आढावा घेऊ शकतात, तसेच देखरेख आणि लेखापरीक्षणासाठी नोंदी ठेवू शकतात. कागदी नोंदींवरील अवलंबित्व कमी करून दूध बँकेच्या कामात एकसमानता, पारदर्शकता आणि जबाबदारी वाढवणे हा याचा उद्देश आहे.

अधिकाधिक रुग्णालये मानवी दूध बँका सुरू करत आहेत, त्यामुळे प्रमाणित पद्धती आणि विश्वासार्ह नोंदी यांचे महत्त्व वाढत आहे. विखुरलेली कामे आणि अपुऱ्या नोंदी यांमुळे संपूर्ण प्रक्रियेत दुधाचा अखंड मागोवा ठेवणे कठीण जाते. महत्त्वाची कामे एकाच यंत्रणेत आणून व्हिक्च्युअल्ससारखी डिजिटल व्यासपीठे या अडचणी सोडवू पाहतात.

चांगल्या चालवलेल्या दूध बँकांचे महत्त्व रुग्णालयाच्या कामापुरते मर्यादित नाही. संशोधनात, दात्याचे मानवी दूध आणि फॉर्म्युला फीडिंग यांची संबंधित वैद्यकीय परिस्थितीत तुलना करता, नेक्रोटायझिंग एन्टेरोकोलायटिस या आजाराचे प्रमाण दात्याच्या दुधाने कमी आढळले आहे. हा नाजूक नवजात बालकांना होणारा आतड्यांचा गंभीर आजार आहे.

कमी वजनाच्या बाळांना योग्य पद्धतीने आहार देणे त्यांच्या तात्काळ जगण्यासाठी आणि पुढील वाढीसाठी महत्त्वाचे आहे, असेही WHO ने म्हटले आहे. नवजात बालकांच्या आरोग्यसेवेत सुरक्षितता, दर्जा आणि दात्याचे दूध वेळेवर मिळणे आवश्यक असते, त्यामुळे दूध बँकेचे चांगले व्यवस्थापन हा त्यातील महत्त्वाचा घटक ठरतो.

कामाचे डिजिटलीकरण आणि मागोवा घेण्याची सोय यांतून रुग्णालयांना दूध बँकेचे व्यवस्थापन सुधारण्यास मदत करण्याचा कंपनीचा हेतू आहे. त्याचबरोबर कामाचे विश्लेषण आणि संशोधन यांना डिजिटल पाया देण्याचाही तिचा प्रयत्न आहे.

हे व्यासपीठ वृषाली देशपांडे आणि सौरभ माने यांच्या कामातून उभे राहिले आहे. वृषाली देशपांडे या Victuals Software च्या सह-संस्थापक असून आरोग्यसेवा क्षेत्रातील उद्योजक आणि तंत्रज्ञान तज्ज्ञ आहेत. आरोग्यसेवेतील नवकल्पनांमध्ये त्यांना जवळपास दोन दशकांचा अनुभव आहे, त्यात मानवी दूध बँकिंगवर त्यांचा विशेष भर आहे. त्यांनी देशभरात टर्नकी दूध बँक प्रकल्पांचे नेतृत्व केले आहे आणि देशातील मानवी दूध बँकिंग व स्तनपान व्यवस्थापन पुढे नेण्यात योगदान दिले आहे.

सौरभ माने यांनी सुरुवातीपासून या व्यासपीठाचे उत्पादन डिझाइन आणि वापरकर्त्याचा अनुभव यांचे नेतृत्व केले. Human-Computer Interaction मधील त्यांचे कौशल्य आणि आरोग्यसेवा व AI आधारित उत्पादने डिझाइन करण्याचा अनुभव वापरून, दूध बँकेचे गुंतागुंतीचे काम आरोग्य कर्मचाऱ्यांना सहज समजेल अशा डिजिटल कार्यपद्धतीत मांडण्यावर त्यांनी भर दिला. इंटरफेस डिझाइन, डेटा व्हिज्युअलायझेशन आणि महत्त्वाची कामे एकाच यंत्रणेत आणणे, यात त्यांचे योगदान आहे. हे व्यासपीठ आतापर्यंत देशभरातील अनेक मोठ्या आरोग्य संस्थांमध्ये वापरात आले आहे.

या उपक्रमाबद्दल Victuals Software चे सह-संस्थापक सौरभ माने म्हणाले, "मानवी दूध बँकिंगमध्ये गुंतागुंतीची कामे असतात आणि तिथे अचूकता, मागोवा आणि सुरक्षितता अत्यावश्यक असते. आरोग्य कर्मचाऱ्यांसाठी हे काम सोपे करणे आणि माणसाकडून होणाऱ्या चुका कमी करणे, हे आमचे ध्येय आहे. सहज वापरता येणाऱ्या कार्यपद्धती एकत्र आणून दूध बँकांची कार्यक्षमता वाढवणे आणि नवजात बालकांची काळजी व संशोधन यांना मदत करणे, हा आमचा हेतू आहे."

भारतातील मानवी दूध बँकिंगचे भविष्य केवळ उपकरणे आणि पायाभूत सुविधांवर अवलंबून नसेल. माणसे, प्रक्रिया आणि तंत्रज्ञान किती चांगले एकत्र काम करतात, यावरही ते अवलंबून असेल. क्षेत्र वाढत जाईल तसे प्रमाणित कार्यपद्धती, विश्वासार्ह नोंदी आणि सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत मागोवा देणारे डिजिटल उपाय कार्यक्षमता आणि टिकाऊपणा वाढवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात.

आपल्या सॉफ्टवेअरच्या माध्यमातून व्हिक्च्युअल्स लाइफसायन्सेस या बदलाला मदत करू इच्छिते. दात्याचे मानवी दूध नाजूक नवजात बाळांपर्यंत पोहोचवण्याच्या प्रक्रियेवर रुग्णालयांना चांगली देखरेख ठेवता यावी, हा कंपनीचा हेतू आहे.

मानवी दुधाला "liquid gold" असेही म्हटले जाते. नवजात बालकांच्या उपचारात ते मौल्यवान आहे. प्रत्येक पात्र दान सुरक्षितपणे हाताळले जावे, त्याचा मागोवा घेता यावा आणि ते गरजू बाळापर्यंत पोहोचावे, हे चांगल्या चालवलेल्या दूध बँकांच्या कामाचे केंद्रस्थान आहे.