स्ट्रोकची लक्षणे सहज दुर्लक्षित होतात, उपचारात उशीर नको, असे डॉक्टरांचे म्हणणे

जागतिक स्ट्रोक दिनानिमित्त डॉक्टरांनी स्ट्रोकच्या धोक्याच्या लक्षणांकडे होणाऱ्या दुर्लक्षाकडे लक्ष वेधले आहे. अचानक चक्कर येणे, बोलताना अडचण येणे किंवा एका हातात अशक्तपणा जाणवणे ही लक्षणे सुरुवातीला फार गंभीर वाटतीलच असे नाही. अनेकदा लोक त्याकडे थकवा, वेळेवर जेवण न झाल्याचा परिणाम किंवा थोड्या विश्रांतीची गरज म्हणून बघतात.

मात्र ही लक्षणे अचानक दिसली, तर ती स्ट्रोकचा (मेंदूचा झटका) संकेत असू शकतात. डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार स्ट्रोक ही वैद्यकीय आपत्कालीन स्थिती आहे आणि उपचारासाठी जाणारा प्रत्येक क्षण रुग्ण बरा होण्याच्या शक्यतेवर परिणाम करू शकतो.

पुण्यातील अपोलो हॉस्पिटल्समध्ये कन्सल्टंट, न्यूरोसर्जरी अँड न्यूरोइंटरव्हेन्शन म्हणून काम करणारे डॉ. इशांत रेगे यांनी या विषयावर माहिती दिली. त्यांच्या म्हणण्यानुसार स्ट्रोकच्या उपचारांमधील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे रुग्णाला आणि त्याच्या कुटुंबीयांना सुरुवातीची धोक्याची लक्षणे वेळेत ओळखता येत नाहीत. लक्षणे आपोआप कमी होतील या अपेक्षेने ते वाट बघतात, घरगुती उपाय करून पाहतात किंवा रुग्णालयात जाणे पुढे ढकलतात. या उशिरामुळे वेळेत उपचार मिळण्याची शक्यता कमी होऊ शकते आणि कायमस्वरूपी अपंगत्वाचा धोका वाढू शकतो, असे डॉ. रेगे सांगतात.

स्ट्रोक कसा येतो, हेही डॉक्टरांनी स्पष्ट केले आहे. मेंदूच्या एखाद्या भागाचा रक्तपुरवठा खंडित झाला किंवा मेंदूतील रक्तवाहिनी फुटली, तर स्ट्रोक येऊ शकतो. पुरेसा ऑक्सिजन न मिळाल्याने मेंदूच्या पेशींचे नुकसान होऊ लागते. मेंदूचा कोणता भाग प्रभावित झाला आहे, त्यानुसार रुग्णाला हालचाल करणे, बोलणे, दिसणे, शरीराचा तोल सांभाळणे किंवा गोष्टी समजून घेणे यात अडचणी येऊ शकतात.

डॉक्टरांनी सांगितलेल्या प्रमुख लक्षणांमध्ये चेहरा एका बाजूला वाकणे याचा समावेश आहे. हसताना चेहऱ्याची एक बाजू दुसरीपेक्षा वेगळी किंवा खाली झुकलेली दिसू शकते. अचानक एका हातात अशक्तपणा किंवा बधिरपणा जाणवू शकतो, हात वर उचलणे कठीण होऊ शकते. बोलताना शब्द अस्पष्ट होणे, बोलणे अडखळणे किंवा दुसऱ्यांचे बोलणे समजण्यात अडचण येणे, हेही लक्षण आहे. अंधुक दिसणे किंवा पाहण्यात अचानक अडचण येणे, चक्कर येणे, चालताना अडचण येणे, शरीराचा समन्वय बिघडणे आणि कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना अचानक आलेली असह्य डोकेदुखी ही लक्षणेही धोक्याची असू शकतात.

डॉ. रेगे यांच्या म्हणण्यानुसार स्ट्रोकची लक्षणे वेदनेशिवायही दिसू शकतात, त्यामुळे अनेकदा लोकांना परिस्थितीचे गांभीर्य कळत नाही. काही मिनिटांत लक्षणे नाहीशी झाली तरी त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. ती ट्रान्झिएंट इस्केमिक अटॅक (TIA) म्हणजेच तात्पुरत्या किंवा 'मिनी स्ट्रोक'ची असू शकतात आणि अशा वेळीही तातडीने वैद्यकीय तपासणी आवश्यक आहे. लक्षणे नेहमीच तीव्र दिसतील असे नाही; काही वेळा त्यांचा थकवा, अशक्तपणा किंवा तात्पुरती शारीरिक समस्या म्हणून गैरसमज होऊ शकतो.

तातडीने मदत घेणे का महत्त्वाचे, याचेही कारण डॉक्टरांनी दिले आहे. स्ट्रोकवरील उपचार त्याचा प्रकार, लक्षणे सुरू झाल्याची वेळ आणि रुग्णाची प्रकृती यावर अवलंबून असतात. काही उपचार ठरावीक कालमर्यादेतच देता येतात, म्हणून रुग्णाला लवकर रुग्णालयात नेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

स्ट्रोकचा संशय आल्यास कुटुंबीयांनी काय करावे, याबद्दल डॉक्टरांचे आवाहन असे आहे: लक्षणे कमी होण्याची वाट न बघता लगेच रुग्णवाहिका किंवा आपत्कालीन वैद्यकीय सेवेशी संपर्क साधावा. लक्षणे नेमकी कधी सुरू झाली किंवा रुग्ण शेवटचा सामान्य अवस्थेत कधी दिसला, त्याची वेळ नोंदवून ठेवावी. घरगुती उपायांवर अवलंबून राहू नये आणि वैद्यकीय मदतीशिवाय लक्षणांवर उपचार करण्याचा प्रयत्न करू नये.

प्रत्येक स्ट्रोक टाळता येईलच असे नाही, असे डॉक्टर सांगतात. मात्र जीवनशैलीत काही बदल केल्यास धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते. रक्तदाब, रक्तातील साखर आणि कोलेस्टेरॉल नियंत्रणात ठेवणे, तंबाखू टाळणे, नियमित शारीरिक हालचाल करणे आणि संतुलित आहार घेणे हे त्यांनी सुचवले आहे. आधीपासून असलेल्या आरोग्यविषयक समस्यांसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि निर्धारित औषधे नियमित घ्यावीत, असेही त्यात म्हटले आहे. लक्षणे गंभीर होण्याची वाट न बघता, ती वेळेत ओळखून तातडीने वैद्यकीय मदत घेतल्यास रुग्णाच्या आयुष्यात मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो, असे डॉक्टरांचे म्हणणे आहे.