महागाईमुळे दिवाळीच्या बाजारात मंदी, पुण्यात विक्री ३० टक्क्यांपर्यंत घटल्याचे व्यापारी सांगतात

यंदाची दिवाळी गेल्या वर्षीइतकी झगमगीत नाही. महागाईमुळे लोकांची खरेदीची ताकद कमी झाली आहे. सणाचा उत्साह कायम असला तरी शहरातील बाजारात मागणी कमी आहे. व्यापाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार विक्री ३० टक्क्यांपर्यंत घटली आहे. भाव वाढले आहेत, पश्चिम आशियातील युद्धाबद्दल अनिश्चितता आहे आणि घरचे बजेट आवळले आहे, त्यामुळे ग्राहकांना खर्चावर आवर घालावा लागत आहे.

एका सर्वेक्षणानुसार सणासुदीतला खर्च ६ टक्क्यांनी कमी होण्याची शक्यता आहे. २०२५ मध्ये तो २.२ लाख कोटी रुपये होता, तो यंदा १.९७ लाख कोटी रुपयांवर येईल. घरटी सरासरी खर्च सुमारे २०,००० रुपयांवरच राहील, म्हणजे ग्राहक हात सैल सोडायला तयार नाहीत. जवळपास ८५ टक्के कुटुंबे खरेदीसाठी बचतीतले पैसे वापरतील, असाही अंदाज आहे.

लक्ष्मीपूजनाला अवघा एक दिवस उरला असून शेवटच्या क्षणी खरेदी करणाऱ्यांनी बाजार गजबजला आहे. मात्र ग्राहक अनेक दुकानांत भाव तपासून पाहत आहेत, कमी प्रमाणात माल घेत आहेत आणि मोठी खरेदी पुढे ढकलत आहेत, असे व्यापारी सांगतात.

रोजच्या आणि सणासुदीच्या गरजेच्या वस्तू महागल्या हे मंदीचे मुख्य कारण आहे. घरगुती उपकरणांचे भाव ४ ते ७ टक्क्यांनी वाढले आहेत, तर मिठाई १६ टक्क्यांनी महागली आहे. दिवाळीच्या भेटींमध्ये हमखास असणारा सुकामेवा आणखी महाग झाला आहे. बदाम ३४ टक्क्यांनी वाढला असून पिस्त्याचा भाव जवळपास दुप्पट झाला आहे. म्हणजे गेल्या वर्षीच्याच यादीसाठी कुटुंबांना यंदा जास्त पैसे मोजावे लागत आहेत. सर्वेक्षणानुसार ३० टक्क्यांहून जास्त कुटुंबे अनावश्यक खरेदी पूर्णपणे टाळणार आहेत. ग्राहक गरज नसलेल्या वस्तू वगळत आहेत, नवीन वस्तू घेणे पुढे ढकलत आहेत आणि चैनीपेक्षा गरजेला प्राधान्य देत आहेत.

मिठाईचे दुकानदार कांतिलाल यांच्या म्हणण्यानुसार गेल्या वर्षीच्या तुलनेत विक्री २५ ते ३० टक्क्यांनी घटली आहे. सुकामेव्याचे भाव खूप वाढले हे त्याचे मुख्य कारण आहे. ते म्हणाले, "भाव ३० ते ४० टक्क्यांनी वाढले आहेत. गेल्या वर्षी बदाम किलोला ८०० रुपये होता, तो आता १,२०० रुपयांनी विकला जात आहे. पिस्ता २०२५ मध्ये किलोला सुमारे १,००० रुपये होता, तो यंदा २,२०० रुपयांवर गेला आहे, म्हणजे १०० टक्क्यांहून जास्त वाढ. ग्राहक चांगला भाव मिळवण्यासाठी एका दुकानातून दुसऱ्या दुकानात फिरत आहेत."

कापड दुकानदार हसन राजपूतवाला यांनी सांगितले की, जास्त महागाई आणि कच्च्या तेलाचे वाढलेले भाव यामुळे मागणी बरीच घटली आहे. वेगवेगळ्या रंगांत रंगवले जाणारे ग्रे कापड जवळपास २० टक्क्यांनी महागले आहे. ते म्हणाले, "आधी आम्ही ते मीटरला ७० रुपयांनी घ्यायचो, आता भाव १०० रुपये झाला आहे. याचा धंद्यावर नक्कीच परिणाम झाला आहे. नाहीतर दुकान गिऱ्हाईकांनी भरून गेले असते." खरेदीच्या सवयीही बदलत आहेत, असेही त्यांनी सांगितले. पूर्वी लोक दिवाळीच्या किमान महिनाभर आधी कापड घेऊन टेलरकडून कपडे शिवून घ्यायचे. यंदा लोक रेडिमेड कपड्यांच्या दुकानांकडे जास्त वळत आहेत.

लक्ष्मी रोडवरील सोन्याच्या दागिन्यांच्या दुकानातील विक्रेत्या अंजली काकडे यांच्या म्हणण्यानुसार सोन्याची विक्री २० ते ३० टक्क्यांनी चांगलीच घटली आहे. सोन्याचे भावही थोडे वाढले आहेत. पुणे रेल्वे स्टेशनजवळच्या दुचाकी शोरूमचे व्यवस्थापक अनुप टेंडवानी यांनी सांगितले की, विक्री गेल्या वर्षीपेक्षा कमी आहे. गेल्या वर्षी दसरा आणि दिवाळी एकाच महिन्यात आल्याने विक्रीला चालना मिळाली होती, यंदा दोन्ही सण वेगळ्या महिन्यांत आहेत. पेट्रोल आणि दुचाकींचे दर सुमारे ६ ते ७ टक्क्यांनी वाढल्याचाही फटका बसल्याचे ते म्हणाले.

स्टेशनजवळच्याच उपकरणांच्या शोरूमचे व्यवस्थापक प्रसाद श्रीगोड यांच्या म्हणण्यानुसार रकमेच्या हिशेबात विक्री गेल्या वर्षीइतकीच आहे, पण विकल्या गेलेल्या नगांची संख्या घटली आहे. पश्चिम आशियातील युद्धामुळे निर्माण झालेली अनिश्चितता आणि भीती यामुळे ग्राहकांची मानसिकता आणि खरेदीचे निर्णय प्रभावित झाले, असे ते म्हणाले. "आमची दोन उद्दिष्टे असतात, एक उलाढालीचे आणि दुसरे विकलेल्या नगांचे. यंदा आम्ही रकमेचे उद्दिष्ट गाठले, पण नगांची संख्या घटली. एसीचे भाव वाढल्याने उलाढाल टिकवायला मदत झाली," असे त्यांनी सांगितले.

फ्रिज, एसी आणि वॉशिंग मशीनचे भाव गेल्या वर्षीच्या तुलनेत बहुतांश तसेच आहेत, पण काही ब्रँडनी एलईडी टीव्हीचे दर बदलले आहेत, असे श्रीगोड म्हणाले. सोनीने दर वाढवले असून एलजीने थोडे कमी केले आहेत. प्रीमियम स्मार्टफोन महागल्यानेही खर्चावर परिणाम झाला. आयफोनची सुरुवातीची किंमत आधी सुमारे १ लाख रुपये होती, ती आता साधारण १.६३ लाख रुपयांवर गेली आहे.

एकूणच आखडता हात असला तरी काही प्रकारांना अजूनही ग्राहक आहेत. सर्वेक्षणातील ७१ टक्के लोकांना सणासाठी कपडे आणि फॅशन खरेदी करायची आहे. त्यानंतर प्रवासाचा क्रमांक लागतो, ४६ टक्के कुटुंबे सुट्टीवर खर्च करण्याच्या तयारीत आहेत. घरगुती उपकरणे ४४ टक्क्यांवर आहेत. बचतीवर वाढते अवलंबित्व ही जास्त काळजी वाढवणारी बाब आहे. सुमारे ८५ टक्के कुटुंबे दिवाळीच्या खरेदीसाठी साठवलेली बचत वापरतील आणि त्यातील ३५ टक्के कुटुंबांसाठी बचत सणाच्या खर्चाच्या फक्त २५ टक्के भागालाच पुरेल. घरांच्या राखीव पैशातील मोठा भाग सणाच्या खरेदीत जात असल्याने सणानंतरच्या महिन्यांत कुटुंबांच्या हातात कमी मोकळीक राहू शकते.

पारंपरिक खरेदी मंदावली असली तरी सुट्ट्यांना मागणी आहे. एका सर्वेक्षणानुसार दिवाळीच्या सुट्ट्यांवरील खर्च ६० टक्क्यांनी वाढला आहे. सणासुदीच्या सहलीचा सरासरी खर्च २०२४ मधील ३५,००० रुपयांवरून सुमारे ५५,००० रुपयांवर गेला आहे. लोकांच्या प्रवासाची पद्धतही बदलत आहे. गटाने प्रवास करण्याकडे कल वाढला असून ऑक्टोबरमधील ६५ टक्के बुकिंग समूहांनी आयोजित केलेल्या सहलींचे आहे. प्रवासी अनोख्या ठिकाणी जाऊन नवे लोक भेटता येतील अशा आखीव अनुभवांना पसंती देत आहेत. परदेश प्रवासाचा वाटा ४० टक्के असून बँकॉक यादीत पहिल्या क्रमांकावर आहे. देशातील ठिकाणांत उदयपूर, गोवा आणि जयपूर लोकप्रिय आहेत. लक्षद्वीपमधील अगत्तीसाठीच्या विमान बुकिंगमध्ये १३० टक्के वाढ झाली आहे.

सुट्टीची धामधूम म्हणजे उधळपट्टी असे नाही. स्वस्त हॉटेलांचे बुकिंग २०० टक्क्यांनी वाढले आहे, म्हणजे प्रवासी राहण्यावर बचत करून अनुभवांसाठी पैसे खर्च करत आहेत. दिवाळीला गावी जाण्याची परंपराही कायम आहे. बसच्या बुकिंगमध्ये वाढ झाली असून अनेक जण कुटुंबासोबत सण साजरा करायला गावी जात आहेत. दिल्लीतून बुकिंग ७९ टक्क्यांनी, पुण्यातून ७५ टक्क्यांहून जास्त आणि मुंबईतून ५८ टक्क्यांनी वाढले आहे.

दिवाळी हा देशात सर्वाधिक साजरा होणारा सण आहे आणि त्याचे सांस्कृतिक महत्त्व कमी होण्याची शक्यता नाही. बदलले आहे ते अर्थकारण. ग्राहक भावाबाबत अधिक जागरूक झाले आहेत, प्राधान्यक्रम पुन्हा ठरवत आहेत आणि निवडक खरेदी करत आहेत. अनुभवांवर खर्च करण्याची तयारी दिसते, पण पुढे ढकलता येणाऱ्या किंवा टाळता येणाऱ्या खरेदीबाबत ते सावध आहेत. दिवे उजळतील, मिठाईची देवाणघेवाण होईल आणि फटाक्यांनी रात्र उजळून निघेल. यंदा सेलिब्रेशन दणक्यात होईल, पण खिसे मात्र सांभाळूनच उघडले जातील.