सिंधुदुर्गातील आयएनएस गुलदार प्रकल्पाला द वीक हेरिटेज पुरस्कार, राज्याला राष्ट्रीय मान

महाराष्ट्रातील सागरी पर्यटन क्षेत्राला राष्ट्रीय पातळीवर मान मिळाला आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाच्या (एमटीडीसी) सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील आयएनएस गुलदार प्रकल्पाला द वीक हेरिटेज अवॉर्ड - गोल्डन बनियान अवॉर्ड 2026 हा प्रतिष्ठेचा पुरस्कार जाहीर झाला आहे.

नवी दिल्लीतील प्राईम मिनिस्टर्स म्युझियम अँड लायब्ररी येथे 27 ऑक्टोबर रोजी द वीक मासिकाने हा कार्यक्रम आयोजित केला होता. केंद्रीय संस्कृती आणि पर्यटन मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांच्या हस्ते पुरस्कार देण्यात आला. एमटीडीसीचे व्यवस्थापकीय संचालक नीलेश गात्ने यांनी तो स्वीकारला. सिंधुदुर्गच्या जिल्हाधिकारी तृप्ती धोडमिसे, एमटीडीसीचे प्रादेशिक अधिकारी दीपक माने, अधीक्षक अभियंता संजय पाटील, जलपर्यटन विभागाच्या वरिष्ठ व्यवस्थापक क्षिप्रा बोरा आणि मुख्य लेखा अधिकारी जितेंद्र सोनवणे हे कार्यक्रमाला उपस्थित होते.

पर्यटनमंत्री शंभूराज देसाई यांनी हा सन्मान राज्यासाठी अभिमानाची बाब असल्याचे म्हटले. भारतातील पहिले पाण्याखालील संग्रहालय, कृत्रिम प्रवाळ भिंत (आर्टिफिशियल रीफ) आणि सबमरीन पर्यटनस्थळ उभे करणे हा या प्रकल्पाचा उद्देश आहे. महाराष्ट्राच्या पर्यटन विकासातील हा महत्त्वाचा टप्पा असल्याचे देसाई म्हणाले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा अजित पवार यांच्या नेतृत्वामुळे राज्याच्या पर्यटन उपक्रमांना गती मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले.

देसाई यांच्या म्हणण्यानुसार, हा प्रकल्प पारंपरिक पर्यटनाला नव्या अनुभवांची जोड देतो आणि सिंधुदुर्गसाठी नव्या संधी निर्माण करू शकतो. प्रकल्पाच्या उभारणीत सहभागी अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांचे त्यांनी अभिनंदन केले.

पर्यटन सचिव संजय यादव यांनी सांगितले की, सागरी वारसा जपणारे आणि पर्यावरणाला हानी न पोहोचवणारे नवे पर्यटन प्रकल्प उभे करण्याच्या महाराष्ट्राच्या प्रयत्नांची या पुरस्कारातून दखल घेतली गेली आहे. पर्यटकांना आकर्षित करतील आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ओळख मिळवतील अशी उच्च दर्जाची पर्यटनस्थळे उभारण्यासाठी राज्य काम करत आहे, असेही त्यांनी सांगितले.

एमटीडीसीचे व्यवस्थापकीय संचालक नीलेश गात्ने म्हणाले की, भारतीय नौदलाच्या या माजी जहाजाला वेगळे पर्यटन आकर्षण म्हणून विकसित केले जात आहे, जेणेकरून सिंधुदुर्गचे सागरी पर्यटन बळकट होईल. गात्ने यांच्या म्हणण्यानुसार, या प्रकल्पामुळे जिल्ह्याला नवी पर्यटन ओळख मिळेल आणि निवासव्यवस्था देणारे, वाहतूकदार, पर्यटक मार्गदर्शक तसेच इतर सेवा पुरवठादार अशा स्थानिक व्यावसायिकांना संधी मिळतील.

हा प्रकल्प महाराष्ट्र पर्यटन विभागांतर्गत एमटीडीसी मझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेडच्या समन्वयाने राबवत आहे. सेवेतून निवृत्त झालेले हे नौदलाचे जहाज सिंधुदुर्ग किनाऱ्याजवळ निवती रॉकजवळ पाण्याखाली ठेवण्यात आले आहे. केंद्रीय पर्यटन मंत्रालयाच्या स्पेशल असिस्टन्स टू स्टेट्स फॉर कॅपिटल इन्व्हेस्टमेंट : डेव्हलपमेंट ऑफ आयकॉनिक टुरिस्ट सेंटर्स टू ग्लोबल स्केल या योजनेतून हा प्रकल्प उभा राहत आहे. केंद्राने यासाठी 46.91 कोटी रुपये दिले असून महाराष्ट्र सरकारने 112.46 कोटी रुपये दिले आहेत.

मगर वर्गातील हे लँडिंग शिप टँक भारतीय नौदलात 39 वर्षे सेवेत होते आणि 12 जानेवारी 2024 रोजी ते सेवेतून निवृत्त करण्यात आले. 19 मे 2026 रोजी मझगाव डॉक शिपबिल्डर्स लिमिटेडच्या मदतीने ते निवती रॉकजवळ सुमारे 22 मीटर खोलीवर समुद्रतळावर ठेवण्यात आले. जहाजाची पोलादी रचना कृत्रिम प्रवाळ भिंतीसारखे काम करून सागरी जैवविविधता, प्रवाळवाढ, मत्स्यसाठे आणि पर्यावरणीय समतोलाला हातभार लावेल, अशी अपेक्षा आहे.

पर्यटक जेटीवरून स्पीडबोटीने निवती रॉकपर्यंत जातील आणि तेथे बार्जवर चढतील. पाण्याखालील जहाज आणि आजूबाजूचे सागरी जीवन सबमरीन फेऱ्या आणि स्कूबा डायव्हिंगच्या अनुभवातून पाहता येईल. रेक डायव्हिंग, सबमरीन फेऱ्या, 12 मीटरपर्यंतचे डिस्कव्हर स्कूबा डायव्हिंग, 18 मीटरपर्यंतचे प्रमाणित डाइव्ह, 30 मीटरपर्यंतचे प्रगत डायव्हिंग अनुभव, पाण्याखालील फोटोग्राफी, सागरी शिक्षण आणि संशोधन असे उपक्रम नियोजित आहेत.

अमेरिकेतील फ्लोरिडा येथील यूएसएस ओरिस्कनी आणि ऑस्ट्रेलियातील एचएमएएस स्वान यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय रेक-डायव्हिंग स्थळांकडून या प्रकल्पाला प्रेरणा मिळाली आहे. पाण्याखालील संग्रहालय आणि कृत्रिम प्रवाळ भिंत असे पर्यटनस्थळ उभे करून सिंधुदुर्गला सागरी पर्यटनाच्या नकाशावर आणण्याची कल्पना आहे.